افناء: چیستی افناء

چیستی افناء از موضوعات مهم در میان دانشمندان است و دست کم سه دیدگاه اصلی در این باره وجود دارد: ۱. نابودی کامل. ۲. پراکندگی اجزا. ۳. توقف . ۲. ۱ - دلایل نظریه نابودی کامل دسته نخست بر این باورند که افنا به معنای نابودی کامل موجود است و دلایلی نیز بر این مدعا آورده‌اند: ۱. اجماع اصحاب بر این امر پیش از وجود مخالفان . در پاسخ به این دلیل گفته شده است: چنین اجماعی وجود ندارد و اصلاً در آن زمان، چنین بحثی مطرح نبوده است. ۲. آیه شریفه: (هو الأوّل والآخِر) «او آغاز و انجام است» که بیان می‌کند: پروردگار ، همان گونه که در وجود «اول» بوده است بدون این‌که موجودی دیگر با او باشد، به تنهایی آخر نیز خواهد بود، البته چون این امر بی گمان پس از قیامت پدید نمی‌آید) به خاطر ادله جاودانگی بهشت و جهنم (پس همه موجودات، پیش از حشر معدوم خواهند شد. ۳. آیه شریفه: (کلّ شیء هالکٌ إلاّ وجهه) «هر چه جز او نابود شدنی است» که مقصود از هلاک ، نیستی است نه بیهودگی و از هم پاشیدگی، چون اشیا حتی پس از متلاشی شدن هم هالک (بی فایده) نیستند و دست کم دلیلی بر وجود خالق به شمار می‌روند که خود منفعتی است بزرگ، پس هلاکت، تنها با نابودی کامل پدیدار می‌شود. پاسخ: معنای آیه این است که همه ماسوی اللّه چون ممکنند، از نظر ذاتی هالکند، زیرا بی تحقق علت، استحقاق وجودندارند. ۴. آیه شریفه: (هو الذی یبدأ الخلق ثم یعیده) «اوست که آفرینش را آغاز می‌کند و سپس آن را باز می‌آورد» و (کما بدأنا أوّل خلق نعیده) «همان گونه که آفرینش نخستین را آغاز کردیم آن را باز خواهیم آورد» که بر همانندی آغاز آفرینش ( بدأ خلق ) با بازگرداندن آفریدگان پس از مرگ ( اعاده ) دلالت دارد، در نتیجه ، همان طور که مخلوقات، در ابتدا از « عدم » آفریده شده‌اند در آینده نیز ازعدم باز خواهند گشت. پاسخ: مقصود از آغاز خلق (ابداء) ایجاد از عدم نیست، بلکه جمع و ترکیب اجزاست؛ همان گونه که آیه شریفه «آفرینش انسان را از گل آغاز کرد» بر آن دلالت می‌کند، پس دلیلی بر مسبوقیت «ابداء» به عدم نیست تا اعاده هم مسبوق به عدم باشد. ۵. آیه شریفه: «هر که بر آن است نابود می‌گردد» که فنا به معنای عدم و نیستی است. پاسخ:فنا به معنای بیرون شدن از حالتی است که بتوان از آن استفاده کرد (مانند فنی الطعام که به معنای فاسد شدن غذاست) پس ضرورتی ندارد که به معنای نابودی باشد. بیشتر متکلمان امامیه ، نابودی کامل را منتفی می‌دانند. ۲. ۲ - دلایل نظریه پراکندگی اجزا گروه دوم بر این باورند که افنا به مفهوم پراکندگی اجزای موجودات است. این گروه نیز بر مدعای خود دلایلی آورده‌اند: ۱. اگر اشیا‌ به‌طور کلی نابود شوند در قیامت جزا به مستحق نمی‌رسد ـ در حالی که عقلا و نقلاً پاداش باید به مستحق برسدـ چرا که باز آفریده ( معاد ) همان موجود آغازین ( مبتدأ ) نخواهد بود، چون اعاده معدوم بعینه محال است (بازگرداندن چیزی که نابود شده، همان گونه که بوده است). پاسخ: این اشکال بر کسانی که معتقد به بقا روح و اجزای اصلی و نابودی دیگر اجزای بدن هستند و همچنین بر کسانی که اعاده معدوم را محال نمی‌دانند وارد نیست (البته اشکال بر غیر این دو گروه وارد است). ۲. کار موجود حکیم همیشه باید از روی انگیزه‌ای درست باشد و در «نابودی کامل» غرض عقلایی وجود ندارد، چون « عدم » چیزی نیست که غرضی در او باشد. پاسخ: اولاً، ما همه حکمت‌ها و مصلحت‌ها را نمی‌دانیم تا بگوییم در نابودی اشیا مصلحتی هست یا نه؟ ثانیاً، در خودِ خبر دادن به نابودی در آینده برای مکلفان فوایدی هست؛ از جمله اظهار نهایت بزرگی و بی نیازی و انحصار دوام و بقاء در ذات پروردگار ؛ به علاوه، این اشکال بر نظریه «پراکندگی اجزاء» نیز وارد است و هدف عقلایی آن هم نامشخص است. ۳. آیاتی که « حشر » را جمع پس از پراکندگی می‌دانند مانند ماجرای پرندگان حضرت ابراهیم (علیه‌السلام) یا داستان « عزیر » پیامبر و مرکبش که در پایان هر یک، تعابیری چون (کذلک النشور)؛ ـ مبعوث شدن نیز این چنین است ـ و مانند آن آمده است که بر همانندی میان مرگ و حشر پس از آن با این ماجراها، دلالت می‌کند. پاسخ: درست است که این آیات بر نابودی کامل دلالت ندارد، ولی آن را نفی هم نمی‌کند و بیش‌تر در صدد بیان چگونگی زنده کردن پس از مرگ است. بسیاری از متکلمان شیعه همین نظریه را برگزیده‌اند. برخی از متکلمان ب. ت. ب. ادله دو گروه و ناممکن بودن شناخت نظر درست در این باره به زعم خودشان «توقف» در مسئله را برگزیده‌اند؛ سخن امیرمؤمنان (علیه‌السلام) در این زمینه بر درستی دیدگاه دوم دلالت می‌کند؛ چنان که فرموده است: «جددهم بعد إخلاقهم وجمعهم بعد تفرّقهم؛ ایشان را پس از پوسیدگی از نو) خواهد (ساخت و پس از پراکندگی جمع خواهد، کرد» منبع: حدید/سوره۵۷، آیه۳ · قصص/سوره۲۸، آیه۸۸ · روم/سوره۳۰، آیه.۲۷ · انبیاء/سوره۲۱، آیه۱۰۴ · ج۳، ص۱۳۷، محمود بن عمر، نشر الأدب الحوزه · مؤسسة النشر الاسلامی، قم، ۱۴۱۴ق · ج۵، ص۱۰۲ـ ۱۰۷، تحقیق عبدالرحمن عمیره، شریف رضی، قم، ۱۴۰۹ق · ج۱، ص۹۷، چاپ نجف · ۴۳۶ق، مؤسسه للمطبوعات، بیروت · ج۱، ص۱۴۵، سید احمد، مؤسسة النشر الاسلامی، قم، ۱۴۱۸ق · بقره /سوره۲، آیه۲۶۰ · بقره/سوره۲، آیه۲۵۹ · ج۵، ص۱۰۲ تا ۱۰۷، تحقیق عبدالرحمن عمیره، شریف رضی، قم، ۱۴۰۹ق · ج۱، ص۱۹۰، سدید الدین محمود، مؤسسة النشر الاسلامی، قم، ۱۴۱۴ق · شریف رضی، قم، ۱۴۰۹ق · ج۸، ص۲۹۷، منشورات الشریف الرضی، قم، ۱۴۱۲ق · محمد باقر، ج۳، داراحیاء التراث العربی، بیروت، ۱۴۰۳ق · ج۲، چاپ نجف · ابوالحسن محمد بن الحسین، خطبه۱۰۹، بیروت، ۱۳۸۷ش