اقامه حدود (قواعد فقه): بررسی اجتماعی

با قطع نظر از ادله نقلیه‌ای که تحلیل آنها گذشت، نکته‌ای به ذهن می‌رسد که هر چند جنبه فقاهتی ندارد، خالی از اهمیت نیست و آن اینکه اسلام مجموعه‌ای است دارای ابعاد مختلف؛ بعد تربیتی و اخلاقی، بعد اجتماعی، بعد مدیریت و از همه بالاتر، دارای یک نظام شرعی و نظام حقوقی است که اصطلاحاً شریعت نامیده می‌شود. ۵. ۱ - ملاحظات اجتماعی در مسئله اقامه حدود در میان ابعاد مختلف فوق، انسجام و به‌هم‌پیوستگی کامل احساس می‌شود. برای تربیت انسان‌ها و متخلّق ساختن آنان به اخلاق حسنه و تعالی و رقاء بشریت ، تمشیت‌های گوناگون معمول شده و برای پویندگان راه کمال همه گونه وسایل ملحوظ شده است. در کنار آن، برای متخلّفینی که نسبت به تربیت و تهذیب اخلاق آنان اتمام حجّت کامل شده، مجازات‌ها و عقوبات سخت شرعیه پیش‌بینی شده است. حال در فرض فقدان اجتماع جمیع شرایط ـ که مهم‌ترین آن، طبق اعتقادات حقّه شیعه اثناعشریه ، وجود انسان‌های کامل در راس مدیریت اجتماعی است که نقش مؤثر آن در تربیت جامعه مسلّم و بدیهی است ـ احتمال این‌که اجرای عقوبات شرعیه با تردید مواجه شود جدّی است.به دیگر سخن، این‌گونه مجازات‌ها، در فرض آن شرایط و اوضاع و احوال است که مؤمن اگر مورد اغفال شیطان قرار گیرد و مرتکب آن اعمال شود، بلافاصله پشیمان می‌شود و به گفته کریمه ( وَ الَّذِینَ اِذَا فَعَلُوا فَاحِشَةً اَوْ ظَلَمُوا اَنْفُسَهُمْ ذَکَرُوا اللَّهَ فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ ) از خداوند رحیم و غفور طلب مغفرت و توبه می‌کند. گاهی نیز چنان از عذاب اخروی بیمناک است که شرفیاب محضر پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) می‌شود و به منظور تخفیف عذاب الهی اقرار به گناه می‌کند، و علی‌رغم آنکه آن حضرت سه بار صورت مبارک را از وی می‌گردانند، برای چهارمین بار با طیب خاطر اقرار می‌کند؛ تا حدّ شرعی دنیوی بر وی جاری و از این رهگذر عذاب اخروی را بر خویشتن آسان سازد. در چنان جامعه‌ای مرتکبین جرائم با کمال رضایت قلبی، بدون‌اندک تردیدی در رای صادره، رنج مجازات را متحمل می‌شوند. بهترین شاهد این مدعا تعبیری است که در هنگام اقرار و درخواست اجرای حد از زبان مرتکبین معاصی صادر می‌شده است. تعبیر این است: طهّرنی طهّرک الله ؛ یعنی‌ای کسی که خداوند تو را پاک و منزّه از معاصی گردانده! مرا پاک کن. ۵.۱. ۱ - داستان سارق در زمان امیرالمؤمنین در این باره به روایت زیر توجه فرمایید: در زمان امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب (علیه‌السلام) ، جوان سیه‌چهره‌ای محکوم به سرقت شد. قضیه نزد امیر (علیه‌السلام) مطرح شد و پس از رسیدگی و احراز جمیع شرایط مربوط، حکم قطع ید جاری شد. جوان دست بریده که از دستش خون می‌چکید، دارالقضاء را ترک کرد و به سوی منزل خود روانه گشت. در میان راه با یکی از مخالفین حکومت علوی مواجه شد. او که فکر می‌کرد برای تحریک فردی علیه حکومت، فرصت خوبی است، جلو آمد و گفت: «دست تو را چه کسی قطع کرد؟» انتظار داشت با عکس‌العمل تند و ابراز جملات تلخ و دشنام علیه علی (علیه‌السلام) مواجه شود یا دست کم، علیه حکم صادره نقد و ایراد بشنود؛ چرا که به یقین، نقد احکام و حتی اعتراض به اعمال حکومت در زمان علی (علیه‌السلام) امری کاملاً رایج بود و به هیچ وجه کسی برای اعتراضات و انتقادات متحمل مجازات نمی‌شد. و الناطق بالسداد... سؤال‌کننده گفت: «او دست تو را بریده و تو این گونه او را ستایش می‌کنی! امر عجیبی و شگفتی است! » اکنون پرسش اصلی این است که آیا می‌توان شرایط اجتماعی فوق‌الذکر را با شرایط متقابل آن مقایسه نمود؟ در پاسخ باید گفت: «هرگز»؛ برای مثال، چگونه شخص مرتکب عمل شنیع می‌تواند خویشتن را راضی سازد که برای برودت عذاب الهی، نزد کسی که او را نمی‌شناسد و نمی‌داند چه‌کاره است و شب را چگونه به صبح رسانده، اقرار نماید؛ در حالی که این احتمال برای وی وجود دارد که مرجع قضایی نشسته بر اریکه قضاوت ، علی‌رغم تخصص علمی و آگاهی فنی، خود مبتلا به فساد اعمال باشد و چند صباحی دیگر به همین جرم یا نظایر آن محکوم شود! ۵.۱. ۲ - داستان زن معترف به زنا به این حدیث نیز توجه فرمایید (حدیث مفصل است و به اختصار نقل می‌شود): در زمان خلافت مولی علی (علیه‌السلام)، زنی به حضور وی آمد و اقرار به زنا کرد و از آن حضرت با کلمه «طهّرنی» (مرا پاک کن) اجرای حدّ شرعی را درخواست کرد. وقتی برای آن حضرت معلوم شد که شرایط احصان جمع است، فرمود: «برو پس از وضع حمل بیا». پس از وضع حمل آمد و مجدداً اقرار و درخواست اجرای حد کرد. آن حضرت فرمود: «برو فرزندت را شیر بده». پس از دو سال کامل برای بار سوم آمد و مجدداً اقرار و درخواست خود را تکرار کرد. آن حضرت فرمود: « کودک تو دو ساله است و قدرت حفظ خود را ندارد، برو او را بزرگ کن تا حدّی که بتواند خودش تغذیه کند و از بلندی پرت نشود و در چاه نیفتد». زن در حالی که گریه می‌کرد جلسه را ترک نمود. برای چهارمین بار که جریان تکرار شد و آن حضرت تصمیم به اجرای حد گرفت دستور داد که فردا همه با صورت بسته اجتماع کنند. سپس فرمود: «یا ایها الناس انّ اللّه تبارک و تعالی عهد الی نبیّه عهداً عهده محمد (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) الیّ بانّه لا یقیم الحدّ من للّه علیه حدّ، فمن کان للّه علیه مثل ما لها فلا یقیم علیها الحدّ» هان‌ای مردم، همانا خداوند تبارک و تعالی با پیامبرش عهدی فرموده که محمد (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) با من همان را عهد نموده، مبنی بر آنکه نباید حدّ شرعی را کسی اجرا کند که حدّی بر گردن اوست. پس کسی که خدا حدّی بر گردن او دارد، بر این زن حد نزند. جالب است بدانید که پس از این بیانیه بلافاصله تمام حاضرین صحنه را ترک کردند و کسی نماند (فانصرف الناس یومئذ کلّهم) جز امیرالمؤمنین (علیه‌السّلام) و امام حسن (علیه‌السلام) و امام حسین (علیه‌السلام) . با دقت در این حدیث شریف چند نکته جلب نظر می‌کند: الف) چه کسی جز معصومین (علیهم‌السّلام) می‌توانند مصالح شخصی و شرایط خاص زمان را این گونه تشخیص دهند و تصمیم بگیرند؟ آنان عملشان حجّت شرعیه است. آیا فقیهان عادی می‌توانند اصولاً چنین تصمیماتی اتخاذ کنند؟ یا آنکه در چنین قضایایی بلافاصله با تمسک به اطلاق ادلّه حدود، خود را موظف به اجرای حد می‌دانند؟ آیا در زمان ما با اجرای حد شرعی بر زنی که برای سیر کردن شکم فرزندانش ـ که به علت زندانی بودن همسرش که تنها خرج‌دهنده آنان بوده ـ تن به عصیان داده، خانواده‌ای را به آغوش فساد و تباهی نمی‌کشیم؟ و آیا در این مورد دفع افسد به فاسد نمی‌کنیم؟ اجرای حد ننمود، و آیا فقهای عادی مجازند در این موارد تصمیم خاصی بگیرند؟ ب) در این حدیث آمده است که هر کس حد به گردن دارد، حد جاری نسازد که به موجب این اصل شرعی، همه صحنه را ترک کردند. آیا شرایط زمان ما بهتر است یا شرایط زمان علی (علیه‌السلام) ؟ ۶ - پاسخ به اشکال تعطیل حدود اکنون پرسش اصلی این است که چنانچه اجرای حدود شرعی تعطیل شود، پس با متخلّفین و مرتکب جرائم مستوجب حد چه باید کرد؟ آیا باید آنان را رها و آزاد گذارد؟ این سؤال بسیار مهم است و در پاسخ باید گفت: «خیر»؛ به هیچ وجه پیشنهاد این نیست که متخلّفین و متعدیان به احکام الهی و حریم عفت جامعه نباید به کلی مجازات شوند؛ بلکه در فرض تعطیل، مجازات حد را تبدیل به مجازات تعزیری کنند؛ بدین معنا که حکومت اسلامی با رعایت مصالح زمان و مکان و شخص مرتکب معصیت و سایر جوانب اجتماعی، او را تعزیر می‌کند. ناگفته پیداست که مجازات‌های تعزیری اولاً حسب زمان و مکان و اوضاع و احوال اجتماعی تغییر می‌یابند و ثانیاً، مجازات‌های حدّی مثل اعدام ، رجم ، قطع ید و امثال آنها تاوان سنگین دارد؛ اما تعزیر همواره پایین‌تر از آن است. منبع: ج۲، ص۹۲ · بحار الانوار، ج۴۰، ص۲۸۱ · بحار الانوار، ج۴۰، ص۲۹۱-۲۹۲