دکترین
اقتصاد در اسلام: تقسیم آموزه‌ها
ما بدون ورود به نقد و بررسی اختلافات در قلمرو و آموزه‌های اقتصاد اسلامی، فکر می‌کنیم آموزه‌های اقتصادی اسلامی ـ همانند آموزه‌های اقتصادی سایر مکاتب اقتصادی ـ به مراحل مترتب بر هم ذیل قابل تقسیم هستند: ۲.
۱ - مبانی اعتقادی آموزه‌هایی هستند که بیانگر جهان‌بینی حاکم بر رفتارهای اقتصادی و زیربنا و تکیه‌گاه فکری و نظری مکتب اسلام درباره آموزه‌های اقتصاد اسلامی است. موضوع این آموزه‌ها، خدای متعال و صفات او، جهان هستی، انسان و جامعه م. ب.. آن دسته از آموزه‌هایی که تاثیر در رفتارهای اقتصادی داشته باشد در اقتصاد مورد توجه قرار می‌گیرد. از باب مثال: خداوند متعال خالق جهان هستی و انسان‌ها است. او مالک و رب است. هدایت تکوینی خداوند دائمی و مستمر بوده و جهان تحت احاطه و قیومیت او است. ۲.
۲ - مجموعه‌ای از اصول و قواعد اساسی این مجموعه دستورات کلی مبتنی بر مبانی اعتقادی و ارزشی است که جهت دستیابی به اهداف اقتصادی و حل مشکلات و معضلات اقتصادی می‌باشند. همانند مالکیت مختلط (خصوصی و عمومی)، آزادی اقتصادی محدود، لزوم دخالت دولت برای تحقق اهداف اقتصادی، لزوم توزیع عادلانه ثروت‌های اولیه و توزیع مجدد درآمدها، لزوم رعایت حق فرد و جامعه در تزاحم مصالح فرد و جامعه. شایسته توجه است که اولاً. این اصول و قواعد اساسی محدود به آن چه ذکر شد، نیست. ممکن است برخی از اصول دیگر در ردیف آنها قرار گیرد، ثانیاً: همه این‌ها لزوماً در عرض هم نیستند، چه بسا نوعی ترتیب بین این‌ها وجود دارد؛ مثلاً لزوم دخالت دولت زمانی پذیرفتنی است که آزادی اقتصادی محدود، امری مسلم فرض شود یا توزیع مجدد درآمدها بر فرض لزوم دخالت دولت ممکن م. ب.. ثالثاً: این اصول نباید ناسازگار با هم باشند، به عنوان مثال نمی‌توان آزادی اقتصادی مطلق با لزوم دخالت دولت در اقتصاد را پذیرفت. ۲.
۳ - احکام اقتصادی احکام و قوانین در حوزه فعالیت‌های اقتصادی افراد، سازمان‌ها و دولت است. تعدادی از این احکام عبارتند از: حرمت ربا ، اسراف ، احتکار ، کنز ، انحصار ، اتلاف ، اضرار ب. غ. ، اتراف . همچنین احکام مربوط به بورس بازی ، قیمت‌گذاری کالاها و خدمات توسط دولت، اخذ مالیات ، سیاست‌های تورم‌زا، جبران کاهش ارزش پول ، بیمه و حکم انواع معاملات شناخته شده در فقه معاملات مثل بیع ، اجاره ، مضاربه ، مساقات و... این احکام و قوانین از یک سو نسبت به آموزه‌های دسته دوم روبنا حساب می‌شوند و از سوی دیگر بستر حقوقی استخراج الگوهای رفتاری هستند. این دسته از احکام یا خود حکم تکلیفی الزامی است، مانند حرمت ربا، اسراف و... یا احکام وضعی‌ای هستند که احکام تکلیفی الزامی را در پی دارند، مثلاً وقتی گفته می‌شود بیع صحیح است لازمه‌اش نقل و انتقال ثمن و مثمن است و بعد از انتقال، حرمت تصرف برای بایع در مثمن و برای مشتری در ثمن است. احکام و قوانین اقتصادی جهت‌گیری فعالیت‌های اقتصادی افراد را به سمت اهداف اقتصادی تنظیم می‌کند و چارچوب‌های تمام سیاست‌های اقتصادی است. برخی از احکام اقتصادی در زمره احکام الزامی نیست، بلکه مستحبی محسوب شده و به آنها ارزش‌های اخلاقی در حوزه فعالیت‌های اقتصادی گفته می‌شود. همانند زهد در مصرف، ایثار ، صدقه ، انفاق در راه خدا ، قرض الحسنه . این دسته از احکام افزون بر نقش جهت دهی فعالیت‌های اقتصادی به سمت اهداف اقتصادی موجب تهذیب نفس انسان و تکامل آن به سمت خدای متعال هستند. ۲.
۴ - الگوهای رفتاری الگوهای رفتاری در سه حوزه تولید، توزیع و مصرف: این الگوها فعالان اقتصادی ـ دولت و مردم ـ را به هم و به منابع ارتباط می‌دهند و فعالیت‌های اقتصادی را به سوی اهداف اقتصادی رهنمون می‌شوند. این الگوها در بستر اصول و قواعد اساسی، و احکام اقتصادی شناخته شده، استنباط و استخراج می‌شوند. این الگوها عبارتند از: الگوی مصرف ، الگوی پس‌انداز و سرمایه گذاری، الگوی عرضه و تقاضای بازار کالا و خدمات، الگوی عرضه و تقاضای بازار عوامل و.... این چهار دسته آموزه‌ها در عرصه اقتصاد اسلامی دارای ویژگی‌های زیر هستند: الف. دسته اول زیربنا و بستری برای دسته دوم هستند و همین‌طور دسته دوم نسبت به دسته سوم و دسته سوم نسبت به دسته چهارم. ب. هر دسته از این آموزه‌ها با سایر آموزه‌ها همسویی و همخوانی دارند و هیچ‌گاه بین دسته‌ای از آموزه‌ها با سایر دسته‌ها ناسازگاری و تنافی نباید وجود داشته باشد. ج. میان آموزه‌های هر دسته نیز باید هماهنگی وجود داشته باشد. د. تمام یا بخش اعظم این آموزه‌ها از عقل و وحی ( قرآن ) و سنت معصومان استنباط و استخراج می‌شوند.
هـ. چهار دسته آموزه‌های پیشگفته ب. ت. ب. ویژگی‌های بیان شده در جهت تحقق یک سری اهداف اقتصادی در جامعه، شناسایی و ساماندهی می‌شوند. در نتیجه دسته پنجم آموزه نیز مورد توجه است. ۲.
۵ - اهداف اقتصادی اهداف اقتصادی، نقطه‌های مطلوب و خواسته‌هایی هستند که هر فعال اقتصادی، فعالیت‌های اقتصادی خود را و کل نظام اقتصادی، راهبردها و سیاست‌های اقتصادی نظام را برای دستیابی به آن، سامان می‌دهد. این اهداف در سطح کلان از قبیل رفاه عمومی، عدالت اقتصادی و امنیت اقتصادی است و در سطح خرد به عنوان هدف سرمایه‌گذار و تولیدکننده و نیز هدف مصرف کننده مطرح است.
منبع: سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، نظام اقتصادی اسلام (مبانی فلسفی
موارد مرتبط
برای این صفحه موردِ مرتبطی ثبت نشده.