اقدامات فرهنگی امام سجاد: فعالیت‌های دینی امام سجاد

در عصر امامت امام زین العابدین (علیه‌السّلام) (۶۱- ۹۵ ه) جامعه اسلامی در یک بحران فکری و عقیدتی وحشت‌زا فرو رفته بود. بی‌تردید از پیش عوامل مختلفی در این بحران نقش داشتند که در این میان چند عامل از همه مهمتر به نظر می‌رسد: ۱- فاصله گرفتن جامعه از مکتب اهل بیت (علیه‌السّلام) و محدودیتهای سیاسی برای امامان (علیهم‌السّلام) از طریق منع نقل و نوشتن حدیث ، مگر احادیث خاصی که خلفای قبل اجازه داده بودند. ۲- توطئه دستگاه جبار اموی در جهت دامن زدن به اختلافات فکری و مشغول کردن مردم به مسائل غیر مهم و بهره‌برداری سیاسی از آن، که در نتیجه فرصت تبیین و تحقیق در این مسائل از دست می‌رفت. ۳- گسترش دامنه فتوحات و مسلمان شدن سریع و بدون برنامه اقوام و ملل گوناگون با فرهنگهای متفاوت. امام سجاد (علیه‌السّلام) در راستای هدف بزرگ الهی خود که هدایت و رهبری جامعه اسلامی می‌باشد، در مقابل این انحرافات سکوت اختیار نکرد و ب. ت. ب. شرایط و اوضاع حاکم بر جامعه به مبارزه علیه این انحرافات پرداخت. امام (علیه‌السّلام) فرمود: «شما چه دروغ می‌گویید و بر خدا جرئت می‌ورزید! ما از صالحان قوم خود هستیم و همین که صالحان قوم شمرده شویم و باشیم، برایمان کافی است.» و به گروهی از شیعیان عراق فرمود: «احبونا حب الاسلام و لاترفعونا فوق حدنا» «آن طور که اسلام را دوست دارید، ما را نیز دوست داشته باشید و ما را از حد خودمان بالاتر نبرید.» ۱. ۲ - مبارزه با جبرگرایی از جریانهای خطرناک در زمان امام سجاد (علیه‌السّلام)، رواج اعتقاد به « جبر » از طرف دستگاه حاکم بود. بنا بر نقل مورخان، معاویه طلایه‌دار ترویج اعتقاد به جبر بود، از این‌رو وقتی عایشه از او پرسید: چرا یزید را به جانشینی خویش برگزیدی؟ گفت: «ان امر یزید قد کان قضاء من القضاء و لیس للعباد من الخیرة من امرهم» «خلافت یزید قضاء و حکم الهی است و بندگان خدا حق دخالت در آن را ندارند.» امام سجاد (علیه‌السّلام) با صراحت و قاطعیت این عقیده را رد کرد. حضرت در جواب او فرمود: «برادری داشتم به نام «علی» که مردم او را کشتند.» همچنین وقتی یزید کشته شدن امام حسین (علیه‌السّلام) را مشیت و کار خدا معرفی کرد، حضرت فرمود: «پدرم را مردم کشتند (نه خدا).» به روایت زهری ، مردی از امام (علیه‌السّلام) سؤال کرد: «آیا مصیبتها تقدیر است یا پیامد اعمال؟» امام فرمودند: «قدر و عمل به منزله روح و جسم هستند.» سپس فرمود: «آگاه باشید که ظالم‌ترین مردم کسی است که ظلم ظالم را عدل تلقی کند و عدل هدایت یافته را ظلم بداند.» حضرت با این پاسخ، اعتقاد به تقدیر محض و جبر را، باطل دانست. ۱. ۳ - مبارزه با مشبهه در عصر امامت امام سجاد (علیه‌السّلام)، توحید خالص، یعنی منزه دانستن خداوند از تشبیه به مخلوقات، به دست فراموشی سپرده شد. و با بهره‌گیری از عالمان دین فروش دنیا طلب، عقیده به تجسیم و تشبیه رواج یافت. امام سجاد (علیه‌السّلام) در مقابل این اعتقاد انحرافی نیز قاطعانه به مقابله پرداخت. چنان‌که وقتی شنید گروهی ذات مقدس حق تعالی را به مخلوقات تشبیه کرده و قائل به جسمیت خدا شده‌اند، ناراحت شده و نزد قبر رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) رفت و دست به دعا برداشت و در آن، بطلان این عقیده را نیز اعلام فرمود: «خدایا! قدرت تو آشکار شده ولی سیمایت آشکار نشده و تو را نشناختند و تشبیه کنندگان تو را ب. غ. آنچه سزاواری، ارزیابی کردند. ‌ای خدای من! از کسانی که با تشبیه در پی جستن تو بر آمدند، بیزارم. خدایا! هیچ چیز مثل تو نیست و آنان (عظمت) تو را درک نکرده اند... ‌ای خدا! تو از آنچه که تشبیه کنندگان به وسیله آن، تو را وصف می‌کنند برتر هستی.» ۱. ۴ - احتجاج با متصوفه و زاهد‌نمایان یکی از حکمتهای سیره امام (علیه‌السّلام)، خط بطلان کشیدن بر روش زاهد نمایانی بود که از دنیا بریده بودند و در برابر مردم عصر خویش، هیچ‌گونه مسئولیتی احساس نمی‌کردند و فقط به عبادت و ریاضت می‌پرداختند، در حالی که در آن جامعه انواع بدعتها و ظلمها رواج داشت و بر آنان لازم بود نسبت به آن عکس العمل نشان دهند. حضرت علاوه بر اینکه با روش عملی خود، سیره و روش آنان را باطل اعلام کرد، به طور صریح نیز در مقابل آنان ایستاد و در کلامی فرمود: «گروهی از این امت بعد از اینکه از امامان دین و شجره نبوت، جدا شدند، نحله‌ها و فرقه‌هایی شدند، گروهی در اوهام رهبانیت خود را گرفتار کردند و...» همچنین مردم مکه و حاجیان در سالی به گروهی از همین عابدان زاهد‌نما برای طلب باران متوسل شدند و آنان دعا کردند و اجابت نشد، امام سجاد (علیه‌السّلام) بر آنان وارد شده و بعد از آنکه تک تک آنان را مخاطب قرار داد، فرمود: «آیا در بین شما کسی نیست که خداوند رحمان او را دوست داشته باشد؟» گفتند: «ای جوان، ما فقط وظیفه دعا داریم و اجابت از آن اوست.» امام (علیه‌السّلام) فرمود: «از کعبه دور شوید چه اینکه اگر یکی از شما محبوب خداوند رحمان بود، دعایش اجابت می‌شد.» بعد حضرت به نزدیک کعبه رفت و به سجده افتاد و دعا کرد و هنوز دعایش تمام نشده بود که باران باریدن گرفت. حضرت در بین این جمع با این‌گونه خطاب این‌گونه، به صراحت مطرود بودن آنان را از درگاه حق تعالی اعلام می‌دارد و با نشان دادن اجابت دعای خود، هر روشی جز روش امامان (علیهم‌السّلام) را باطل معرفی می‌کند. ۱. ۵ - مبارزه با عالمان درباری حاکمان ستمگر اموی برای آنکه بتوانند بر مسلمانان حکومت کنند، چاره‌ای جز جلب اعتقاد قلبی آنان نسبت به مشروعیت آنچه که انجام می‌دادند، نداشتند، چرا که هنوز مدت زیادی از عصر پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) نگذشته بود و ایمان قلبی مردم به اسلام به قوت خود باقی بود، از این‌رو اگر عدم شایستگی حاکمان بنی امیه به عنوان جانشینی پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) برای آنان به اثبات می‌رسید، بی‌تردید در برابر حکومت موضع می‌گرفتند. مسلما در جامعه اسلامی آن روزگار، افراد زیادی بودند که وضع دستگاه خلافت را وضع اسلامی می‌پنداشتند و این به خاطر اقدامات زیاد دستگاه اموی جهت مشروع جلوه دادن حاکمیت خویش بود. یکی از این اقدامات، جذب محدثان و علمای دینی به دربار حکومت بود تا احادیثی را از پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) یا صحابه بزرگ آن حضرت به نفع آنان جعل کنند تا بدین وسیله زمینه فکری پذیرش حکومت آنان را در جامعه آماده سازند. ق) یکی از عالمان درباری بود که حاکمان جبار بنی امیه از وجود و موقعیت دینی او به سود خود بهره بردند و او خود را کاملا در اختیار آنان قرار داد و به نفع آنان کتاب نوشت و حدیث جعل کرد و از این طریق به اهداف شوم آنان کمک کرد. منبع: اختیار معرفة الرجال، ج۱، ص۳۳۶ · الطبقات الکبری، ج۵، ص۱۶۵ · (عماد الدین طبری)، کامل بهائی، ج۲، ص۲۶۲ · الامامة و السیاسه، ج۱، ص۲۰۵ · اللهوف، ص۹۴ · الاحتجاج، ص۳۱۱ · التوحید، تصحیح و تعلیق سید هاشم حسینی تهرانی، قم، انتشارات اسلامی، ص۳۶۶ و ۳۶۷ · الارشاد، ج۲، ص۱۵۳ · کشف الغمه، ج۲، ص۲۹۳ · الاحتجاج، ص۳۱۶ و ۳۱۷ · تاریخ یعقوبی، ج۲، ص۲۶۱