اقسام اراضی موات (قواعد فقه): اقسام اراضی موات

الف) « موات بالاصاله » و آن زمینی است که یا نسبت به سابقه آبادی آن اطلاع و آگاهی وجود ندارد، یا کاملا ثابت و معلوم است که هیچ‌گونه سابقه آبادی ندارد، مانند اکثر بیابان‌ها و کویرها. ب) « موات بالعرض » و آن زمینی است که با وجود سابقه عمران ، در حال حاضر آبادی خود را از دست داده و به حالت ناآباد برگشته است. در مورد قسم اول، اولا از نظر فقهی به استناد قاعده فقهی مورد بحث، اقدام به احیا مجاز است و ثانیا شخصی که اقدام به احیا می‌کند، مالک آن می‌گردد. ۳. ۱ - اقسام موات بالعرض قسم دوم یعنی زمین‌های موات بالعرض بر چند قسم است: ۱. زمین‌هایی که اصلا مالک ندارند، مانند زمین‌های مندرس و روستاها و بلاد متروک ویران شده و قنات‌های خشک‌شده‌ای که متعلق به اقوام گذشته بوده و هیچ‌گونه نام و نشانی از آن‌ها وجود ندارد. ۲. زمین‌هایی که مالک آن‌ها مجهول است. ۳. زمین‌هایی که مالک آن‌ها معلوم است. اراضی نوع نخست ملحق به موات بالاصاله‌اند؛ اما در مورد اراضی نوع دوم دو نظریه ایراد شده است. مشهور فقیهان معتقدند که این زمین‌ها مشمول قاعده احیا و قابل تملک هستند و نظریه دیگر این است که این گونه اراضی از قبیل مجهول المالکند و حکم مجهول المالک بر آن‌ها صادق است؛ ۳. ۲ - اقسام زمین با مالک معلوم اما برای قسم سوم از اراضی موات بالعرض چند حالت متصور است: اعراض مالک از زمین مالک از زمین مزبور اعراض کرده است: این حالت بی‌شک مشمول قاعده احیا است. ) عدم اعراض همراه با قصد انتفاع یا احیا مالک از زمین اعراض نکرده و آن را برای نوع خاصی از انتفاع در نظر گرفته و مثلا می‌خواهد از آن برای چرای حیوانات خود استفاده کند یا منظورش آن بوده که زمین نیزار گردد تا نی‌های آن را بفروشد یا این که مالک عزم احیا دارد و تاخیرش به علت فقدان اسباب و وسایل است. این گونه اراضی از نظر فقهی مشمول قاعده احیا نیستند و کسی نمی‌تواند آن‌ها را تملک کند. ترک زمین بدون قصد احیا مالک از زمین خود اعراض نکرده، بلکه از روی بی‌اعتنایی و غنا آن را رها کرده و در نتیجه، زمین، موات شده و تصمیم احیای آن را هم ندارد. حکم این گونه اراضی مورد اختلاف است. سؤال اصلی این است که آیا افراد دیگر می‌توانند به احیای این نوع زمین‌ها مبادرت ورزند یا خیر؟ ۳. ۳ - تفصیل حکم بر اساس منشا مالکیت قول اقوا آن است که قائل به تفصیل شویم و حکم قضیه را به شرح زیر تابع منشا مالکیت بدانیم: مالکیت ناشی از معاملات یا ارث منشا مالکیت زمین، معاملات ناقل یا انتقال قهری از قبیل ارث و غیره است. به نظر مشهور، چنین زمینی نمی‌تواند مشمول قاعده احیا گردد، زیرا قاعده « النّاس مسلّطون علی اموالهم » و نیز « لا یجوز لاحد ان یتصرّف فی مال الغیر الّا باذنه » عام است. نباید پنداشت که ترک زمین موجب سلب مالکیت است، چرا که دلیلی از شرع در این مورد واصل نشده و چنانچه در مورد مالکیت شک حاصل گردد، قاعده استصحاب حکم به دوام مالکیت خواهد کرد. مالکیت ناشی از احیای سابق زمین مزبور از زمین‌های موات بالاصاله بوده و مالک آن را احیا کرده و سپس آن را معطل گذاشته و در نتیجه، زمین بایر گردیده است.