الحدود (قواعد فقه): واژه الحدود

آنچه که امروزه در لسان فقها و در کتب فقهی، مصطلح و مرسوم است این است که حدّ، مجازاتی است که نوع و میزان آن را شرع معین و مقدر کرده است؛ مانند حد زنا ، شرب خمر ، سرقت و نظایر آن. اینک این پرسش مطرح می‌شود که آیا «الحدود» در قاعده‌ی مورد بحث به همین معناست یا معنای آن عام بوده و اختصاص به مجازات معین شرعی ندارد؟ به عبارت روشن‌تر، هر چند معنای مرسوم حدّ در زمان حاضر به معنای اخص مجازات معین است، ولی آیا این لفظ در زمان صدور روایت، یعنی زمان پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) و ائمه معصومین (علیه‌السّلام) هم به همین معنا بود یا اینکه در آن ازمنه به معنای دیگری بوده و به تدریج در لسان فقها و کتب فقهی بدان معنا مصطلح شده است؟ جهت روشن شدن حقیقت، لازم است در ابتدا به معنای لغوی این لفظ توجه شود، آنگاه معنای شرعی آن مورد بررسی قرار گیرد. ۲. ۱ - معنای لغوی در کتب لغت، حد به معنای مرز ، پایان، خاتمه، انتها و منتهی آمده است. از قاموس و صحاح به دست می‌آید که معنای آن، دفع و منع است. راغب اصفهانی در مفردات می‌گوید: «حدّ عبارت است از واسطه میان دو چیز که از اختلاط آن دو جلوگیری می‌کند.» لذا مرز را از آن جهت حدّ گویند که میان دو شی‌ء واقع شده و مانع از اختلاط است. به تصریح راغب، علت تسمیه حدّ زنا و حد خمر آن است که مرتکب را از ارتکاب جدید بازمی‌دارد و دیگران را نیز از ارتکاب منع می‌کند. در المنجد و معجم متن اللغة و مجمع البحرین هم به همین معنا (تادیب) اشاره شده است. ۲. ۲ - کاربرد شرعی حقیقت شرعیه در فقه نیز فقهای گذشته و متاخر ضمن اشاره به معنای لغوی، متذکر شده‌اند که در شرع، حدّ به معنای عقوبت و مجازات خاص معین شده از ناحیه شارع است؛ به عبارت دیگر، آیا لفظ حدّ از معنای لغوی به یک معنای خاصّ محدود منتقل شده، به اصطلاح، در این معنا حقیقت شرعیه شده است؟ می‌دانیم که هنگامی یک لفظ در معنای ثانوی حقیقت شرعی می‌شود که در زمان شارع در چنین معنایی استعمال شده و به قدری ذهن مردم با آن معنا انس پیدا کرده باشد که بدون آوردن قرینه، به مجرد استعمال آن لفظ، معنای دوم به ذهن تبادر کند. حال آیا این مطلب در خصوص لفظ الحدود صادق است یا خیر؟ ۲. ۳ - استعمالات قرآنی به نظر ما اگر منظور از حقیقت شرعیه، استعمالات قرآنی باشد، صدق چنین معنایی در مورد الحدود فاقد دلیل است. درست است که مسلمانان در اثر کثرت علاقه به قرآن و تکرار عبارات آن، اگر لفظی در معنای جدیدی استعمال می‌شد به آن معنا انس گرفته، در مدت زمان کوتاهی آن لفظ در همان معنای جدید حقیقت می‌شد، ولی این مطلب درباره لفظ الحدود صادق نیست؛ به دلیل اینکه لفظ حدّ به این معنا هرگز در قرآن استعمال نشده است. در قرآن این لفظ اساسا به صورت مفرد ذکر نشده؛ اما در چهارده مورد به صورت جمع آمده است. هیچ یک از این چهارده مورد، به معنای عقوبت استعمال نشده است تا چه رسد به اینکه به معنای عقوبت معین باشد؛ بلکه به معنای احکام ، مقررات و غیره آمده است. مثل: ( تِلْکَ حُدُودُ اللّٰهِ فَلٰا تَقْرَبُوهٰا ) اینها (حدود) احکام خدا هستند، پس پیرامون آنها مگردید یا ( تِلْکَ حُدُودُ اللّٰهِ فَلٰا تَعْتَدُوهٰا ) اینها مرزهای خدایند، از آنها فراتر مروید یا ( اِلّٰا اَنْ یَخٰافٰا اَلّٰا یُقِیمٰا حُدُودَ اللّٰهِ ) مگر آنکه هر دو بترسند که نتوانند حدود (مرزها و احکام) خدا را برپا دارند. بنابراین، در استعمالات قرآنی شاهدی بر این ادعا نداریم که حدّ به معنای عقوبت معیّن از ناحیه شرع باشد. ۲. ۴ - استعمالات روایی اما این پرسش مطرح است که آیا این مطلب از نظر استعمالات روایی نیز درست و قابل اثبات است یا خیر؟ آنچه از تتبّع و تفحص در روایات از منابع حدیثی امامیه به دست می‌آید نمی‌تواند مثبت این مدعا باشد؛ یعنی نمی‌توان از آنها استفاده کرد که «حدّ» از معنای لغوی خود انتقال یافته، در معنای عقوبت معین استعمال شده است؛ به درجه‌ای که منحصرا آن معنا به صورت حقیقت شرعیه باشد. • در کلیه روایاتی که لفظ حدّ در آنها به کار رفته چهار نوع استعمال وجود دارد: الف- استعمال حدّ در معنای لغوی ؛ یعنی به معنای ردع، منع، بازداشتن، تادیب و مرز . ب- استعمال حدّ در معنای مطلق عقوبت؛ نه خصوص عقوبت معین و نه خصوص عقوبت غیر معین. ج- استعمال حدّ در معنای عقوبت غیر معین. د- استعمال حد در معنای عقوبت معین. در اینجا به پاره‌ای از این روایات اشاره می‌کنیم: ۱- «عن محمد بن مسلم، قال: قلت لابی جعفر (علیه‌السّلام) رجل دعوناه الی جملة الاسلام فاقرّ به، ثم شرب الخمر و زنی و اکل الربا و لم یتبیّن له شی‌ء من الحلال و الحرام، اقیم علیه الحد اذا جهله؟ قال: لا الّا ان تقوم علیه بیّنة انّه قد کان اقرّ بتحریمها.» (همچنین به حدیث شماره یک از همین منبع رجوع شود که در آن لفظ حدّ را به همین معنا استعمال کرده است. ترجمه حدیث در قاعده‌ قبح عقاب بلابیان (مبحث اول، بیان صادر یا بیان واصل) گذشت.) در این روایت، سؤال‌کننده محمد بن مسلم ، از بزرگان فقه و لغت و از شاگردان برجسته امام باقر (علیه‌السّلام) است. با وجود این، برای ارتکاب شرب خمر ، زنا و رباخواری کلمه حدّ را استعمال کرده، در حالی که در شرع برای رباخواری، مجازات معیّن در نظر گرفته نشده است؛ بلکه مجازاتی غیر معین (تعزیر) دارد. بنابراین، معلوم می‌شود که از نظر ایشان کلمه حدّ به معنای مطلق عقوبت است و نه عقوبت معیّنه. به علاوه، به نظر‌ می‌رسد در زمان وی، معنای آن عام بود؛ زیرا امام (علیه‌السّلام) به این استعمال او ایرادی وارد نکرد و قائل به تفصیل نشد. قال کان یاخذ السوط بیده من وسطه او من ثلثه، ثم یضرب به علی قدر اسنانهم و لا یبطل حدا من حدود اللّه عزّ و جلّ» در کتاب حضرت علی (علیه‌السّلام) آمده است که ایشان در مقام اجرای حدود با تازیانه کامل یا نصف آن و یا بعض آن، اجرای مجازات می‌کردند. همچنین هرگاه پسر بچه یا دختر بچه‌ای را که به سن بلوغ نرسیده و مرتکب اعمال ممنوعه می‌شدند نزد ایشان می‌آوردند، مجازات الهی را درباره‌ی آنان نیز به اجرا در می‌آوردند و هرگز حدود الهی را معطل نمی‌گذاشتند. پرسش شد که اطفال و صغار را چگونه با تازیانه می‌زدند؟ حضرت (علیه‌السّلام) فرمودند: تازیانه را از وسط یا از ثلث آن گرفته، آن‌گاه به تناسب سنّ اطفال آنان را مجازات می‌نمود. در هر حال، حدود الهی را ابطال نمی‌کرد. همان طور که ملاحظه می‌کنید در این روایت در رابطه با مجازات اطفال بزهکار نیز لفظ حدّ استعمال شده است؛ در حالی که صغار بزهکار هرگز مجازات معین شرعی (حد) ندارند؛ بلکه مجازات آنان تعزیری است. بنابراین، حدّ در این روایت یا به معنای مجازات غیر معین (تعزیر) است و یا به معنای مطلق عقوبت؛ که درباره بزرگان، معین و درباره اطفال ، تعزیر است. ۴- در صحیحه عبد الرحمن بن حجاج آمده است: «اذا اخذ الرجلین فی لحاف واحد ضربهما حدا ثم قال: غیر سوط» هرگاه حضرت امیرالمؤمنین علی (علیه‌السّلام) مطلع می‌شدند که دو مرد زیر یک لحاف خوابیدند بر آنان حد جاری می‌ساخت. سپس افزودند: مقدار کمتر از یک تازیانه» (یعنی میزان آن ۹۹ ضربه بود). در این روایت مقصود از حدّ، تعزیر است. ۵- در صحیحه سماعة درباره شاهد ناحق آمده است: «یجلدون حدا لیس له وقت، فذلک الی الامام.» در این بیان نیز روشن است که حدّ بدون تعیین که موکول به نظر امام است، همان تعزیر اصطلاحی است. زیرا خوردن گوشت خوک که یکی از محرمات است جز فسق اثر دیگری ندارد و این امر مستوجب تعزیر خواهد بود. ۷- درباره مقاربت در حال حیض نیز آمده است که محمد بن مسلم از امام باقر (علیه‌السّلام) سؤال کرده است که اگر مردی که با زوجه‌اش در حال حیض مقاربت کند، آیا حدی بر او جاری می‌شود؟ زیرا ارتکاب تمامی محرّمات کبیره مستلزم حدّ نیست؛ بلکه مرتکب برخی از آنها تعزیر می‌شود. مگر اینکه بیّنه‌ای علیه او اقامه شود که وی نسبت به حکم عمل آگاهی داشته است.» ۲. ۵ - بررسی و تحلیل روایات در این روایت، حدّ در رابطه با چند عمل مجرمانه که هر یک کیفر معین دارند اطلاق شده است؛ اما این پرسش مطرح می‌شود که آیا این استعمال، مجرّد تطبیق عنوان حد بر برخی از افراد مجازات‌های اسلامی نیست؟ آیا صرف انطباق کلی بر فرد، دلیل بر این است که مراد از حدّ در شرع، مجازات معین است و سایر استعمالات مجازی است؟ با ملاحظه مجموعه این روایات و دیگر اخبار، به نظر می‌رسد حد به معنای مطلق مجازات است و در اثر کثرت استعمال در آن زمان، در این معنا حقیقت شده بود. امّا استعمال آن در خصوص مجازات معین یا غیر معین از باب انطباق کلی بر یکی از مصادیق و افراد است؛ وگرنه هیچ شاهد قرآنی و روایی وجود ندارد که ثابت کند لفظ حد در معنای مجازات معیّنه حقیقت است و در دیگر معانی، مجازی است و اراده آن از این لفظ نیاز به قرینه دارد. منبع: قاموس قرآن، ج۲، ص۱۱۲ · شرایع الاسلام، ج۴، ص۱۳۶ · بقره/سوره۲، آیه۱۸۷ · بقره/سوره۲، آیه۲۲۹ · وسائل الشیعة، ۲۸، ص۳۲ · وسائل الشیعة، ج۱۱، ص۱۱ · ج۷، باب التحدید، ص۱۷۴ · وسائل الشیعة، ج۱۸، ص۳۶۴ · وسائل الشیعة، ج۱۸، ص۵۸۰ · وسائل الشیعة، ج۱۸، ص۵۸۶ · وسائل الشیعة، ج۱۸، ص۳۱۴ · وسائل الشیعة، ج۱۸، ص۳۲۴