الم (کلام): الم در فلسفه و کلام

بحث الم در فلسفه و کلام ، دارای پیشینه کهن م. ب.. حکمای یونان باستان سال‌ها پیش از میلاد در چرایی وجود شرور در عالم بحث کرده‌اند. زیرا آلام از مصادیق شرورند فلاسفه، در ضمن بحث معقولات عشر (کیفیات نفسانی ) و شرور و لذات از الم نیز سخن به میان آورده‌اند متکلمان اسلامی نیز در فصل جداگانه‌ای زیر عنوان الم یا آلام و اعواض بعد از مباحث توحید ، عدل و لطف از جهات مختلف درباره الم بحث کرده‌اند. چگونه می‌شود خدایی با صفات یاد شده وجود داشته باشد و در عین حال شمار فراوانی از انسان‌ها و حیوانات با آلام دست و پنجه نرم کنند؟! بحث الم با سایر مباحث کلامی، مانند قاعده حسن و قبح عقلی ، قاعده لطف ، اصلح ، انتصاف ، اعواض و... نیز ارتباط دارد زیرا تقسیم آلام به حَسن و قبیح آن گاه درست است که ذاتی بودن حُسن و قبح امور را پذیرفته باشیم و نیز آلام الهی در صورتی قابل توجیه است و با ساحت کبریایی تناسب دارد که عادلانه، حکیمانه و منصفانه باشد. رابطه‌های یاد شده بر اهمیت بحث آلام می‌افزاید. ۳. ۲ - تبیین چیستی و حقیقت الم در پاسخ شبهات کلامیِ ناشی از وجود آلام، ابتدا به تبیین چیستی و حقیقت الم پرداخته شده است؛ برخی از فیلسوفان، الم را امر وجودی می‌دانند و وجودی بودن آن را بدیهی و وجدانی و بی نیاز از دلیل دانسته‌اند. برخی دیگر اگر چه الم را امر وجودی می‌دانند، ولی وجودی بودن آن را بدیهی ندانسته‌اند، بلکه دلیل اقامه کرده‌اند و آن این که «الم نوعی از ادراک است و ادراک امر وجودی است». عده‌ای دیگر به کلی منکر وجودی بودن الم شده و آن را امر عدمی می‌دانند. ۳. ۴ - الم کیف نفس کسانی که الم را از کیفیات نفسانی و از سنخ ادراک می‌دانند آن را به حسی ، خیالی و عقلی تقسیم کرده‌اند. ۳. ۶ - استحقاقی بودن الام اخروی آلام اُخروی استحقاقی است، زیرا در آن جا تکلیف نیست. اگر تکلیف نبود لطف و دادن عوض معنا ندارد، تا آلام ابتدایی معنا پیدا کند. ۳. ۸ - نظر تناسخیه و بکریه تناسخیه که معاد و آخرت را قبول ندارندو بکریه پیروان بکر بن زیاد ، معاصر واصل بن عطا ـ می‌گویند: تنها دلیل نیکو بودن آلام، استحقاق است. به عقیده آنان اگر مُولَم و درد کشیده سزاوار درد و رنج بوده است، درد و رنج او خوب است، در غیر این صورت بد است. تناسخی و بکری، اگر چه در وجه حُسن و قُبح آلام مکلفان اتفاق نظر دارند، ولی در توجیه نیکو بودن اطفال، حیوانات و‌ به‌طور کلی هر کسی که استحقاق «اَلَم» د. ح. آن‌ها معنا نداشته باشد با هم اختلاف دارند. تناسخیه آلام اطفال و غیر مکلفان و حیوانات را بر اساس تناسخ توجیه می‌کند و می‌گوید: ارواح بچه‌های غیر بالغ و حیوانات بلا دیده و اذیت شده پیش از این‌که در ابدان و قالب‌های فعلی منتقل بشوند، در بدن‌های دیگر مستحق آن بوده‌اند، ولی به دلایلی درد و عذاب را در قالب‌های فعلی احساس می‌کنند. بکری، توجیه تناسخی را نپذیرفته و می‌گوید: اطفال و حیوانات احساس درد نمی‌کنند!. هـر چنـد تناسخـی و بکـری به زعم خـودشان، آلام اطفـال و حیـوانات را تـوجیـه کـرده‌انـد، اما آلام معصـومان (علیهم‌السلام) و هـر کسـی که استحقاق آن را ندارد غیر از اطفال و حیـوانات به عقیده اینها چه دلیل می‌تواند داشته باشد؟ ۳. ۹ - نظر اشاعره درباره الام اشاعره می‌گویند: اگر الم ابتدایی از جانب خداوند باشد زیباست و اگر از جانب غیر خدا باشد زشت ، زیرا همه چیز از جمله انسان و حیوان ، ملک خدا و متعلق به اوست و تصرف در ملک خود به هر صورت که باشد از ناحیه مالک الهی جایز و شایسته است. «هر چه آن خسرو کند شیرین بود». بنابراین، آلام ابتدایی خداوند بدون دادن عِوض به مولَم ظلم نیست وبیهوده و نکوهیده نیز نخواهد بود، چون کارهای خداوند دارای غرض و هدف نیست، حُسن و قبح هم شرعی است، نه عقلی و نیز انسان استحقاق پیدا نمی‌کند و لطف هم بر خدا واجب نیست. ۳. ۱۰ - رد اشاعره ب. ت. ب. این‌که حُسن و قبح عقلی است، نه شرعی و افعال الهی دارای غایت و هدف بوده لطف بر خدا نیز واجب است و.... دیدگاه اشاعره دور از صواب است. ۳. ۱۱ - نظر عدلیه امامیه و معتزله عدلیه امامیه و معتزله وجه حُسن و قبح آلام را در استحقاق و عدم آن منحصر نکرده و فاعل آلام را نیز ملاک زیبایی و زشتی آن ندانسته و وجوه دیگری بیان می‌کنند. از دیدگاه ایشان، آلام مذموم، تنها از فاعل انسانی صادر می‌شود، ولی آلام پسندیده هم از فاعل الهی و هم از فاعل انسانی سر می‌زند. آلامی که از انسان صادر می‌شود در صورتی نیکوست که: الف) مولَم مستحق و سزاوار آن باشد. ب) با ایجاد الم از زیان بزرگ تر از آن‌که متوجه درد دیده است، جلوگیری شود؛ ج) در مقابل آلام، چند برابر عوض به مولَم بدهد که اگر مخیر بشود، تحمل آلام را به خاطر رسیدن به عوض مورد نظر برگزیند؛ د) در مقام دفاع از جان خود باشد. هـ) به اجازه و دستور خدا باشد، مثل سر بریدن حیوان قربانی . اگر آلام انسانی به انگیزه‌های بالا نباشد، زشت خواهد بود. وجوه یاد شده اگر احتمالی و غیر یقینی هم باشد در حُسن آلام کفایت می‌کند. ۳.۱۱. ۱ - آلام الهی اگر اخروی آلام الهی اگر اخروی باشد وجه حسن آن جز استحقاق ، چیزی دیگری نخواهد بود، زیرا لطف در آن‌جا معنا ندارد. اگر دنیوی باشد یا استحقاقی است، مانند آلام گنهکاران، یا ابتدائی نظیر آلام اطفال، مجانین ، اولیاء الله و معصومان (علیهم‌السلام). ۳.۱۱. ۲ - آلام الهی استحقاقی اگر آلام الهی استحقاقی باشد دلیل خوب بودن آن، همان استحقاق است و عوض ندارد؛ اعواض اگر ابتدایی باشد در وجه حُسن آن اختلاف است. عباد بن سلیمان عِبرتِ (لطف) تنها را دلیل نیکو بودن می‌داند. اگر مولَم غیر مکلف باشد برای مکلفان مایه عبرت است. اگر مکلف غیر مستحق باشد، برای خود او و دیگران درس عبرت است. بنابراین به عقیده وی اگر آلام ابتدایی خداوند سبب عبرت نباشد، قبیح خواهد بود، هر چند عوض داشته باشد. و لطف بدون عوض ممکن است موجب ظلم شود. لطف بودن، آلام را از عبث بودن و عوض مضاعف آن را از ظلم بودن بیرون می‌کند. منبع: ج۷، ص۶۸، صدرالدین محمد، ۱۰۵۰هـ، دار احیاء التراث العربی، بیروت، ۱۹۸۱م · ص۴۱۵، حسین، ۴۲۸هـ، محقق: الاب القنواتی وسعید زاید، وزارة الثقافة والارشاد الجمهوریة، العربیة المتحدة · ج۳، ص۳۳۷، خواجه نصیرالدین، ۶۷۲هـ، النشر البلاغه، قم، ۱۳۷۵ · ج۱، ص۱۰۸، تعلیق شیخ الاسلام زنجانی، انتشارات حامدی، بی تا، قم · ج۱، ص۱۷۸ـ ۱۷۹، مایکل، مترجم: احمد نراقی و احمد سلطانی، انتشارات طرح نو، تهران، ۱۳۷۹ش · ج۱، ص۳۲۹، مؤسسة النشر الاسلامی، قم، ۱۴۰۷ · ج۴، ص۴۲۲، فخرالدین، ۶۰۶هـ، محقق دکتر احمد حجازی، دارالکتب العربی، بیروت، ۱۴۰۷ · ج۷، ص۶۳ پاورقی، صدرالدین محمد، ۱۰۵۰هـ، دار احیاء التراث العربی، بیروت، ۱۹۸۱م · ج۷، ص۶۲ـ ۶۶، صدرالدین محمد، ۱۰۵۰هـ، دار احیاء التراث العربی، بیروت، ۱۹۸۱م · محمدحسین، ۱۴۰۲هـ، ص۱۲۵، مؤسسة النشر الاسلامی، قم، ۱۴۰۴ · ج۱، ص۲۵۱، مؤسسة النشر الاسلامی، قم، ۱۴۰۷ · ج۱، ص۱۱۱، دارالاسوة، قم، ۱۴۱۴هـ · بقره/سوره۲، آیه۱۵۵ · ابن بابویه، ۳۸۱هـ، ص۴۰۰ـ ۴۰۵، سید هاشم حسینی تهرانی، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، قم · ج۱، ص۸۳، شیخ ابوجعفر، ۴۶۰هـ، مکتبه جامع چهلستون، تهران، ۱۴۰۰ · ج۱، ص۶۱۴، ملاعبدالرزاق فیاض، ۱۰۷۲، تصحیح مؤسسه امام صادق (علیه‌السلام)، وزارت فرهنگ و ارشاد، تهران، ۱۳۷۲ لسان العرب، ابن منظور، محمد بن مکرم، ۷۱۱، دارصادر، بیروت · ج۱، ص۴۱۵، حسین، ۴۲۸هـ، محقق: الاب القنواتی وسعید زاید، وزارة الثقافة والارشاد الجمهوریة، العربیة المتحدة · ج۱، ص۴۸۲، قاضی عبدالجبار، انتشارات وهبة، مصر، ۱۳۸۴ق · ج۱، ص۴۸۳، قاضی عبدالجبار، انتشارات وهبة، مصر، ۱۳۸۴ق · ج۱، ص۲۴۰ـ ۲۴۱، عبدالقاهر ابومنصور، ۴۲۹هـ، دارالکتب العلمیه، بیروت، ۱۴۰۱هـ · ج۱، ص۳۰۲، مؤسسة النشر الاسلامی، قم، ۱۴۰۷ · ج۱، ص۲۱۵ـ ۲۱۷، ۴۳۶هـ، محقق سید احمد حسینی، مؤسسة النشر الاسلامی، قم، ۱۴۱۱هـ · ج۱، ص۷۷، احمد، دارالمنتظر، بیروت، ۱۴۰۹ · ج۱، ص۸۰، احمد، دارالمنتظر، بیروت، ۱۴۰۹ · ج۱۳، ص۳۳۱ـ ۳۶۵، عبدالجبار، تحقیق الدکتور محمودمحمد قاسم، دار الکتب، بیروت، ۱۳۸۲ق · ج۱، ص۹۴، احمد، دارالمنتظر، بیروت، ۱۴۰۹ · ج۱، ص۱۱۲، احمد، دارالمنتظر، بیروت، ۱۴۰۹