دکترین
امام جعفر صادق (علیه‌السلام): رخدادهای عصر امام صادق
در این دوره (۸۳-۱۱۴) امام صادق (علیه‌السّلام) از علم و تقوی و کمال و فضیلت آنان در حد کافی بهره‌مند شد.
ب: قسمت دوم زندگی امام جـعفر صـادق (علیه‌السّلام) از سـال ۱۱۴ هجری تا ۱۴۰ هجری م. ب.. در این دوره امام از فرصت مناسبی کـه به وجود آمد، استفاده نمود و مکتب جعفری را به تکامل رساند. در این مدت، ۴۰۰۰ دانشمند تحویل جامعه داد و علوم و فنون بـسیاری را کـه جامعه آن روز تشنه آن بود، به جامعه اسلامی ارزانی داشت.
ج: هشت سال آخر عمر امـام (علیه‌السّلام)
قـسمت سوم زندگی امام را تشکیل می‌دهد. در این دوره، امام بسیار تحت فشار و اختناق حکومت منصور عباسی قرار داشت. در این دوره امام دائمـا تـحت‌نـظر بود و مکتب جعفری عملا تعطیل گردید. ۱۳.
۱ - انقراض سلسله اموی در عصر امام صادق (علیه‌السّلام) حکومت اموی منقرض شـد.
عـواملی کـه منجر به انقراض سلسله اموی شد عبارتند از: ۱. حکومت موروثی استبدادی. ۲. تحریف حقایق توسط محدثان مـزدور و روحـانیون دربـاری. ۳. مخالفت علنی و آشکار با سنت پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) و قرآن کریم . ۴. اهانت به حرمین شریفین . ۵. سوء استفاده از بیت المال مسلمین . ۶. کام‌جویی و هوس‌رانی و می‌گساری و ساز و آواز. ۷. گرایش به تجملات و زیور آلات. ۸. تعصب عربی و تحقیر مـوالی (غـیر اعـراب). ۹. اختلافات و درگیری‌های داخلی و نژادی. ۱۰. قتل و غارت مسلمین خصوصا فرزندان بنی‌هاشم . ۱۱. قیام مسلحانه شیعیان . ۱۲.
تـعطیل شـدن امر به معروف و نهی از منکر به‌سبب خشونت حکم‌رانان. ۱۳. رواج شعارها و سنت‌های جاهلی. ۱۳.
۲ - به‌حکومت رسیدن بنی‌عباس بنی‌العباس در اواخـر دوره بنی‌امیه از فـرصت سیاسی که به وجود آمده بود، استفاده کردند و حکومت را در سال ۱۳۲ هجری قمری به‌دست گرفتند. و تا سال ۶۵۶ هـجری قـمری حکومت کردند. سیاست عباسیان تا زمان معتصم بر مبنای حمایت از ایرانیان و تقویت علیه اعراب بـود.
صـد سـاله اول حکومت عباسی برای ایرانیان، عصر طلایی بود. این مکان جـایی اسـت که آمنه (سلام‌الله‌علیها)
مـادر پیغمبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) در آن‌جا وفات یافت و حضرت امام کاظم (علیه‌السّلام)
بـه دنـیا آمد؛ ) نهضت ضد اموی را از سال ۱۰۰ هجری آغاز کردند. ایـن پسر، مـهدی امت نیست و وقت ظهور نیز فـرا نـرسیده است. ولی سفاح نپذیرفت و گفت: چیزی بـر من ثـابت نشده است. و چون قاتل یا قاتلین از اطرافیان سفاح بودند، خون ابـوسلمه لوث شـد و خوارج را به‌عنوان قاتل معرفی‌کردند. مسعودی در مروج الذهب مـی‌نویسد: ابـوسلمه بـعد از کـشته شدن ابـراهیم امام به این فکر افتاد که خلافت را از آل‌عباس به‌نفع آل‌ابی‌طالب تغییر دهد.
فـرستاده، نـامه را اول برای امام (علیه‌السّلام) برد. صبح زود نزد امام صادق (علیه‌السّلام) آمد و جریان را اطلاع داد. از چه زمان اهل خراسان شیعه تو شده‌اند که می‌گویی شیعیان ما نوشته‌اند؟ آیا تو به آن‌ها گفتی لباس سیاه بپوشند و آن را شعار خود قـرار دهـند ...؟ در جواب به این افراد، باید گفته شود که در این قضیه نه شرایط معنوی در کار بوده که افرادی با خلوص نیت چنین پیـشنهادی را بیان کنند و نه شرایط ظاهری و امکاناتی فراهم بوده که بتوان به واسطه آن اقدام عملی نمود. بدون آن‌که شهادت امام هیچ فایده و اثری برای اسلام و مسلمین داشته باشد. ۱۳.
۳ - حوادث اجتماعی و ظهور جریانات فکری امام صـادق (علیه‌السّلام) در عـصری زیست که علاوه بر حوادث سیاسی، یک سلسله حوادث اجتماعی و پیچیدگی‌ها و ابهام‌های فـکری و روحـی پیـدا شده بود که اسلام را تهدید می‌کرد. ظهور متکلمان، (از بحث‌های داغ آن روز، بحث‌های کلامی بود. متکلمین در اصـول عقاید و مـسائل اصـولی هـمچون خـدا، صفات خدا ، آیات مربوط به خدا، درباره نبوت و حقیقت وحی ، درباره شیطان ، توحید ، ثنویت ، قضا و قدر ، جبر و اختیار و ... بحث می‌کردند)، صوفیه (خشکه‌مقدس‌ها) (ظهور متصوفه به‌طوری که طبقه‌ای را به‌وجـود آورند و طرفداران زیادی پیدا کنند و در کمال آزادی، حرف‌های خود را بر زبان جاری سازند، در زمان امام صادق (علیه‌السّلام) رخ داد. این گروه به‌عنوان نحله‌ای در مقابل اسلام سخن نمی‌گفتند، بلکه بیان می‌داشتند که اصلا حقیقت اسلام آن است کـه مـا می‌گوییم. اینان روش خشکه مقدس عجیبی پیشنهاد می‌کردند که قابل تحمل نبود)، زنادقه (از خطرناکترین طبقه‌های این عصر، ظهور زنادقه بود. زنادقه طبقه متجدد و تحصیل کرده آن عصر بودند. که با زبان‌های زنده آن روز سریانی ، فارسی ، هندی و ... آشنا بودند. احتجاجات بسیار مفصل و طولانی که در ایـن زمـینه باقی است به راستی اعجاب آور اسـت. « توحید مفضل » در اثر یک مباحثه با یک نفر دهری مسلک و رجوع مفضل به امام صادق (علیه‌السّلام) پدید آمده است) مکتب‌ها و نحله‌های مختلف فقهی جبریه ، مشبهه ، تناسخیه و... رهبری آن را برعهده داشتند) اخـتلاف قرائت، اختلاف در تفسیر، و رشد گروه خوارج و مرجئه از آن جمله بودند. هرکدام عقاید خود را تـرویج مـی‌کردند و به نحوی نظر می‌دادند. از این‌رو، تشنگی عجیبی به‌وجود آمده بود که لازم بود امام (علیه‌السّلام) به آن‌ها پاسـخ مـناسب گوید. امام صادق (علیه‌السّلام) با تمامی این جریاناتی که وجود داشت، برخورد کرد. از نظر قـرائت و تـفسیر، یک عده شاگردان امام هستند. در باب نحله‌های فـقهی هـم کـه مکتب امام صادق (علیه‌السّلام) قوی‌ترین و نیرومندترین مکتب‌های فقهی آن زمـان بـوده، به‌طوری که اهل‌تسنن هم اعتراف نمودند. ) و مالک (مالک بن انس نـیز نـزد امام (علیه‌السّلام) می‌آمد و به شاگردی آن حضرت افتخار می‌کرد. امـام صـادق (علیه‌السّلام) با در نظرگرفتن نیاز شدید جامعه و آمادگی زمینه اجتماعی مناسب، دنباله نهضت علمی و فـرهنگی پدرش را گـرفت و حوزه علمی وسیعی به‌وجود آورد (حرکت‌های علمی دنیای اسلام، اعم از شیعه و سنی مربوط به امام صادق (علیه‌السّلام) است. حوزه‌های سنی مولود تفکر امام (علیه‌السّلام) اسـت.
چـون در راس حوزه‌های سـنی، جامع الازهر وجود دارد که در حدود ۱۰۰۰ سال پیش توسط شیعیان فاطمی تاسیس شد و تمام حوزه‌های دیگر اهل‌سنت، مـنشعب از این جامع است. ) و در رشته‌های مـختلف، شاگردان بزرگی تربیت نـمود. در دوره امـام صادق (علیه‌السّلام)، شـیعیان و طـرفداران امـام با نوعی پیوستگی فکری و عـملی، تشکیلاتی را به وجود آورده بودند و امام صادق (علیه‌السّلام) نیز با خلفا مبارزه مخفی می‌کرد. نوعی جنگ سرد در مـیان بود.
مـعایب، مثالب و مظالم خلفای جور به‌وسـیله امـام (علیه‌السّلام) در دنـیاپخش شـد.
حـتی امام (علیه‌السّلام) به‌مـنظور تـبلیغ ولایت و امامت خود، نمایندگانی به مناطق مختلف از جمله خراسان می‌فرستاد. فشار گسترده سیاسی حکام اموی و عباسی گـویای ایـن حـقیقت است که یاران امام به‌خاطر مصون ماندن از گـزند حـکام زورگـو، « تقیه »
مـی‌کردند.
تـاکیدهای مکرر امام بر «تقیه» نشان دهنده فعال بودن این تشکیلات به‌طور مخفی و تصمیم جدی حکومت بر سرکوب کردن حرکت‌ها است. برخی از روایت‌های موجود نشان می‌دهد که شیعیان به‌شدت تـحت فشار بودند. و از ترس شمشیر برهنه منصور، راه تقیه را در پیش گرفتند. جاسوسان اموی و عباسی، مراقب رفت و آمدهای امام و اصحابشان بودند. اگر کسی تماسی برقرار می‌کرد، با کمال احتیاط این عمل را به انجام مـی‌رساند. زیـرا دستگاه خلافت اگر فردی را می‌شناخت که با اهل‌بیت (علیهم‌السّلام) اظهار محبت می‌کند، سرنوشت او یا مرگ یا سیاه‌چال و زندان ابد، رقم می‌خورد. چنان‌که یکی از اطرافیان امام (علیه‌السّلام) زیر شلاق جان سپرد.
بـه هـمین خاطر امام از بعضی از شیعیان روی برمی‌گرداند و حتی برخی را مورد سرزنش قرار می‌داد. طبق روایات، امـام در مـرگ او بسیار بی‌تابی و بدون ردا و با پای برهنه دنبال جنازه او حرکت می‌کرد. این عمل چند‌بار انجام شد. سپس فرمود: خدایا! زید فرزند بزرگتر امام سجاد (علیه‌السّلام) اسـت که در روز جمعه سوم صفر سال ۱۲۳-۱۲۱ هجری قمری بنابر اختلافی که وجود دارد در کوفه بـه هـمراهی ۵۰۰۰ نفر دست به قیام زد و پس از دو روز درگیری به شهادت رسید. یاران زید با تدابیر امنیتی شدیدی، پیکر بی‌جان او را دفن نمودند ولی بـا گزارش حـفار، حاکم کوفه به گور دست یافت و بعد از جدا کردن سر از بدن، پیکرش را در محله «کناسه»
کـوفه بـه مـدت چهار سال به دار آویختند. درباره ادعا یا عدم ادعای امامت زید، گزارش‌های ضد و نقیضی نـقل‌شده است. (روایاتی که در نکوهش زید بیان گردیده به خاطر تقیه صورت گرفته است) در بعضی روایات که از امام صادق (علیه‌السّلام) وجود دارد، آمده است که: «خدا زید را رحـمت کند، او عالمی درست گـفتار بود.» «او مـردی باایمان ، عارف، دانشمند و درستکار بود، و اگر زمام امور را به‌دست می‌گرفت، می‌دانست آن را به چه کسی‌بسپارد.» «به خدا قسم عمویم زید راه شهدای حق را پیمود، راه شهیدانی که در کنار رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) ، علی و حسین (عـلیهماالسلام) شربت شهادت نوشیدند». فلسفه قیام زید در چند امر، خلاصه می‌گردد: الف. انتقام خون شهدای کربلا . ب. امر به معروف و نهی از منکر و اصلاح وضع موجود. ج. تشکیل حکومت اسلامی و واگذاری آن به ائمه اطهار (علیهم‌السلام) . ۱۳.
۶ - قیام یحیی بن زید از حـوادث دیـگر در دوره زندگی امام صادق (علیه‌السّلام)، «قیام یحیی بن زید بن علی (علیه‌السّلام) ) است که در سال ۱۲۵ هجری در خراسان و در زمان حکومت هشام بن عبدالملک صورت گرفت و در همین سال به شهادت رسید. ۱۳.
۷ - قیام نفس زکیه « قیام محمد نفس زکیه » از حـوادث دیـگر دوره امام صادق (علیه‌السّلام) است. ۱۳.
۸ - خلافت منصور دوانیقی در سال ۱۳۶ هجری منصور دوانیقی دومـین خلیفه عباسی، به‌خلافت رسید و تا سال ۱۵۸ هجری حکومت کرد. دوران منصور یکی از پر اختناق‌ترین دوران‌های تاریخ اسلام است. به‌طوری که حـکومت ارعـاب و ترور ، نفس‌های مردم را در سینه خفه کرده و وحشت، همه را فـرا گرفته بـود. وی برای این که شخصیت و عظمت امام (علیه‌السّلام) را بکاهد، شاگردان امام را رو در روی امام قرار می‌داد تا با آن حـضرت بـه مـباحثه برخیزند و امام را مغلوب کنند ولی موفق نگردید. او نیز این دستور را اجرا کرد و خانه امام (علیه‌السّلام) را آتش زد که آتش آن تا به راهرو خانه سرایت کرد.
مـنصور دربـاره امام (علیه‌السّلام) تعبیر عجیبی دارد. نه مـی‌توانم بـیرونش بیاورم و نه می‌توانم آن را فرو برم. نه می‌توانم مدرکی از او به‌دست آورم و کلکش را بکنم و نه مـی‌توانم تـحملش کـنم.
منبع: الارشاد، ص۲۸۹ · سیری در سیره ائمه اطهار (علیه‌السّلام)، ص۱۱۷-۱۱۸ · سیری در سیره ائمه اطهار (علیه‌السّلام)، ص۱۱۷ · مجموعه آثار، ج۱۴، ص۵۸۴ · معجم البلدان، ج۱، ص۷۹ · سیری در سیره ائمه اطهار (علیه‌السّلام)، ص۱۳۱-۱۳۲ · سیری در سیره ائمه اطهار (علیه‌السّلام)، ص۱۳۴-۱۳۵ · الفخری، ص۱۵۳ · مروج الذهب، ج۳، ص۲۰۰ · سیری در سیره ائمه اطهار (علیه‌السّلام)، ص۱۲۳-۱۲۴ · بیست گفتار، ص۱۷۹-۱۸۰ · سیری در سیره ائمه اطهار (علیه‌السّلام)، ص۱۲۹-۱۲۴ · سیری در سیره ائمه اطهار (علیه‌السّلام)، ص۱۳۰ · سیری در سیره ائمه اطهار (علیه‌السّلام)، ص۱۳۱-۱۳۰ · بیست گفتار، ص۱۸۰-۱۸۱ · بیست گفتار، ص۱۸۱-۱۸۴ · امام الصادق و المذاهب الاربعه، ج۱، ص۲۴۷ · امام الصادق و المذاهب الاربعه، ج۱، ص۲۴۷ · مطهری، مرتضی، سیری در سیره ائمه اطهار (علیه‌السّلام) ص۱۵۱-۱۴۷ · سیری در سیره ائمه اطهار (علیه‌السّلام)، ص۱۶۴-۱۶۳ · رجال کشی، ص۲۷۵ به بعد · بحار الانوار، ج۴۷، ص۷۲ · مستدرک الوسائل، ج۱۲، ص۲۶۰ به بعد · تاریخ الشیعه، ص۴۳ · حیاة الامام الباقر (علیه‌السّلام)، ج۱، ص۲۵۶ · المـناقب، ج۴، ص۲۴۸ · الارشاد، ج۲، ص۲۰۹ · الغیبه، ص۳۲۸ · الارشاد، ج۲، ص۲۱۱ · مقاتل الطالبیین، ص۱۲۴ به بعد · تاریخ یعقوبی، ج۲، ص۳۲۶ · الامالی، ص۴۳۴ · الغدیر، ج۳، ص۲۶۹ · تاریخ، ج۳، ص۷۰ · تاریخ، ج۷، ص۲۲۸ · تذکرة الخواص، ابن‌جوزی، ص۲۰۳-۱۹۹ · سیری در سیره ائمه اطهار (علیه‌السّلام)، ص۱۹۶-۱۹۷ · الامام الصادق (علیه‌السّلام)، ص۲۸ · مناقب آل ابی‌طالب (علیه‌السّلام)، ج۴، ص۲۳۸ · سیری در سیره ائمه اطهار (علیه‌السّلام)، ص۱۵۹-۱۵۸
موارد مرتبط
برای این صفحه موردِ مرتبطی ثبت نشده.