دکترین
امام جعفر صادق (علیه‌السلام): نهضت علمی و اقدامات امام صادق
عصر آن حضرت همچنین عصر جنبش فرهنگی و فکری و برخورد فرق و مذاهب گوناگون بود. پس از زمان رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم) دیگر چنین فرصتی پیش نیامده بود تا معارف اصیل اسلامی ترویج گردد، بخصوص که قانون منع حدیث و فشار حکام اموی باعث تشدید این وضع شده بود. لذا خلأ بزرگی در جامعه آن‌روز که تشنه هرگونه علم و دانش و معرفت بود، به‌چشم می‌خورد. امام صادق (علیه‌السّلام) ب. ت. ب. فرصت مناسب سیاسی و نیاز شدید جامعه، دنباله نهضت علمی و فرهنگی پدرش را گرفت و حوزه وسیع علمی و دانشگاه بزرگی به‌وجود آورد و در رشته‌های مختلف علمی و نقلی شاگردان بزرگی تربیت کرد. امام از فرصت‌های گوناگونی برای دفاع از دین و حقانیت تشیع و نشر معارف صحیح اسلام استفاده می‌برد. مناظرات زیادی نیز در همین موضوعات میان ایشان و سران فرقه‌های گوناگون انجام پذیرفت که طی آنها با استدلال‌های متین و استوار، پوچی عقاید آنها و برتری اسلام ثابت می‌شد. همچنین در حوزه فقه و احکام نیز توسط ایشان فعالیت زیادی صورت گرفت، به‌صورتی که شاه‌راه‌های جدیدی در این بستر گشوده شد که تاکنون نیز به راه خود ادامه داده است. بدین‌ترتیب، شرایطی مناسب پیش آمد و معارف اسلامی بیش از هر وقت دیگر از طریق الهی خود منتشر گشت، به‌صورتی که بیشترین احادیث شیعه در تمام زمینه‌ها از امام صادق (علیه‌السّلام) نقل گردیده و مذهب تشیع به نام مذهب جعفری و فقه تشیع به نام فقه جعفری خوانده می‌شود. آنچه به دوره امامت حضرت امام صادق (علیه‌السّلام) ویژگی خاصی بخشیده، استفاده از علم بی‌کران امامت، تربیت دانش‌طلبان و بنیان‌گذاری فکری و علمی مذهب تشیع اسـت. در این‌باره چهار موضوع قابل توجه‌است: الف. دانش امام. ب. ویژگی‌های عصر آن حضرت که منجر به حرکت علمی و پایه‌ریزی نهضت علمی شد. ج. اولویت‌ها در نهضت عـلمی. د.
شـیوه‌ها و اهداف و نتایج این نهضت عـلمی. اصحاب حدیث، راویان آن حضرت را با اختلاف آرا و مذاهبشان گردآورده و عددشان به چهار هزار تن رسیده و آن‌قدر نشانه‌های آشکار بر امامت آن حضرت ظاهر شده که دلها را روشـن و زبان مخالفان را از ایراد شبهه لال کرده است. پرسش‌هایی دشوار آماده کن و پاسخ‌هایش را بخواه تا او از چشم مسلمانان بیفتد. من چهل مـسئله دشـوار آماده کردم. هنگامی که وارد مجلس شدم، دیدم امام در سمت راست منصور نشسته است. سلام کـردم و نـشستم.
مـنصور از من خواست سوالاتم را بپرسم. من یک یک سؤال می‌کردم و حضرت در جواب می‌فرمود: در مورد این مسئله، نـظر شما چنین و اهل مدینه چنان است و فتوای خود را نیز می‌گفتند که گاه موافق و گـاه مخالف ما بود. ۸.
۲ - ویژگی‌های عصر نهضت علمی عصر امام صادق (علیه‌السّلام) هم‌زمان با دو حکومت مروانی و عباسی بود که انواع تضییق‌ها و فشارها بر آن حضرت وارد می‌شد، بارها او را بدون آن که جرمی مرتکب شود، به تبعید می‌بردند. از جمله یک‌بار به‌همراه پدرش به شام و بار دیـگر در عصر عباسی به عراق رفت. یک‌بار در زمان سفاح به حیره و چند بار در زمان منصور به حیره، کوفه و بغداد رفت. با این بیان، این تحلیل که حکومت‌گران به دلیل نزاع‌های خود، فـرصت آزار امـام را نداشتند و حضرت در یک فضای آرام به تاسیس نهضت علمی پرداخت، به صورت مطلق پذیرفتنی نیست، بلکه امام با وجود آزارهای موسمی اموی و عباسی از هرنوع فرصتی استفاده می‌کرد تا نهضت علمی خ. ر. ب. راه انـدازد و دلیـل عمده رویکرد حضرت، بسته بودن راه‌های دیگر بود. چنان‌چه امام از ناچاری عمدا رو به تقیه می‌آورد. زیرا خلفا در صدد بودند با کوچک‌ترین بهانه‌ای حضرت را از سر راه خود بردارند. لذا منصور مـی‌گفت: «هـذا الشجی معترض فی الحلق»؛ بر همین اساس خلفا در صدد بودند ولو به صورت توطئه، حضرت را گرفتار و در نهایت شهید کنند. ...
یـک نـفر مرد دانشمند و با هوش برای من پیدا کن که ماموریت خطیری به او بتوانم واگذار کنم. ابن مهاجر به مدینه آمـد و بـعد از مـدتی نزد منصور برگشت. آن موقع پدرم هم نزد منصور بود. او در مسجد مشغول نماز بـود. پشـت‌سرش نشستم او تند نمازش را به پایان برد و بی‌آن که من سخنی بگویم به من گـفت: ای مـرد! از خدا بترس و خاندان رسالت را فریب نده که آنها سابقه نزدیکی با دولت بنی‌مروان دارنـد و هـمه (بـر اثر ظلم ) نیازمندند. من پرسیدم: منظورتان چیست؟ آن حضرت سرش را نزدیک گوشم آورد و آنچه بین من و تو بود، بـاز گفت.
مـثل این‌که او سومین نفر ما بود. ۸.
۳ - اولویت‌ها در نهضت علمی حال باید توضیح داد که در این مسیر حـضرت چـه چیزی محتوای این نهضت علمی را تـعیین می‌کرد؟ حـقیقت این اسـت کـه جـریان نفاق، خطرناک‌ترین انحرافی است که از زمـان پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) شروع شده و در آیات مختلفی بدان اشاره شده است، مانند آیات۷ و ۸ سوره منافقین . ایـن حـرکت هرچند در زمان پیامبر نتوانست در صحنه اجتماعی بـروز یابد، اما از اولین لحـظات رحلت، تـمام هجمه‌های منافقان به یک‌باره بـر سـر اهل‌بیت (علیهم‌السّلام) فرو ریخت. البته امویان به این هم بـسنده نـکردند و با نـصب عـلمای سـفارشی خود، کوشیدند از مطرح شـدن ائمه اطهار (علیهم‌السّلام) از این طریق نیز جلوگیری کنند. رفته رفته که قیام‌های شیعی اوج گرفت و گاه فضاهای سیاسی به دلایلی باز شد، دو نظریه قیام مسلحانه و نهضت فرهنگی در اذهان مطرح شد. چون قیام‌های مسلحانه بـه دلیل اقتدار حکام اموی و عباسی عموما باشکست رو‌به‌رو می‌شد، نهضت امام صادق (علیه‌السّلام) به‌سوی حرکتی علمی می‌توانست سوق پیدا کند تا از این گذر علاوه بر پایان دادن به رکود و سکوت مرگ‌بار فرهنگی، اختلاط و التـقاط مـذهبی و دینی و فرهنگی نیز زدوده شود. لذا اولویت در نهضت امام بر ترویج و شکوفایی فرهنگ دینی و مذهبی و پاسخگویی به شبهات و رفع التقاط شکل گرفت. ۸.
۴ - شیوه‌ها و اهداف شیوه‌ها و اهداف امام در نهضت علمی و فرهنگی در چند بعد مورد توجه است: ۸.۴.
۱ - تربیت راویان از گذر ممنوعیت نـقل احـادیث در مدت زمان طولانی توسط حکام اموی، احساس نیاز شدید به نقل روایات و سخن پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم)، امیرمومنان (علیه‌السّلام) ، امام (علیه‌السّلام) را وا می‌داشت به تربیت راویان در ابعاد مختلف آن روی آورد. لذا اینک از آن امام در هـر زمینه‌ای روایت وجود دارد و این است راز نامیده شـدن مـذهب به «جعفری». سدی در برابر انحرافات ایجاد کردند. امام صادق (علیه‌السّلام)
مـی‌فرمود: ابان بن تغلب سی هـزار حـدیث از من روایت کرده است. پس آنها را از من روایت کنید. این حجم گسترده از راویان در واقع، کمبود روایت از منبع بی‌پایان امامت را در طی دوره‌های مختلف توانست جبران کند و از این حیث امام به موفقیت لازم دست یافت. آری، روایت از این امام منحصر به شـیعه نـشد و اهل‌سـنت نیز روایات فراوانی در کتب خود آوردند. ۸.۴.
۲ - تربیت مبلغان و مناظره‌کنندگان علاوه بر ایجاد خزائن اطلاعات (راویان) که منابع خبری موثق تلقی می‌شدند، حضرت بـه ایـجاد شـبکه‌ای از شاگردان ویژه همت گمارد تا به دومین هدف خود یعنی زدودن اختلاط و التقاط همت گمارند و شبهات را از چـهره دین بزدایند. از این‌دسـت شاگردان مبلغ هـستند. برای نمونه، مناظره‌ای از صدها مناظره را با هم‌می‌خوانیم: هشام بن سالم می‌گوید: در محضر امام صادق (علیه‌السّلام) بودیم که مردی از شامیان وارد شد و به امر امام نشست. امام پرسید: چه می‌خواهی؟ گفت: به من گفته‌اند شـما داناترین مردم هستید، می‌خواهم چند سؤال بکنم. امام پرسید: درباره چه چیز؟ گفت: در قرآن ، از حروف مقطعه و از سکون و رفع و نصب و جر آن. امام فرمود: ای حمران! تو جواب بده. او گفت: من می‌خواهم با خودتان سخن بگویم. امـام فـرمود: اگر بر او پیروز شدی، بر من غلبه کرده‌ای! مرد شامی آن‌قدر از حمران سؤال کرد و جواب شنید که خود خسته شد و در جواب امام که: خوب چه شد؟ گفت: مرد توانایی است. هرچه پرسیدم، جواب داد. آن‌گاه خطاب به حضرت‌گفت: در نحو و ادبیات می‌خواهم با شما سخن بگویم. حضرت از ابان خواست با او بحث کند و باز آن مرد ناتوان شد. امـام چـنان خـندید که دندان‌هایش معلوم شـد.
مـرد شـامی گفت: گویا خواستی به من بفهمانی در میان شیعیانت چنین مردمی هستند. امام پاسخ داد. بلی! و در نهایت او نیز در جرگه شیعیان داخل شد. چون در عراق تعداد زیادی از شیعیان نیز زنـدگی مـی‌کردند و بـا سنی‌ها از حیث فرهنگی و اجتماعی تا حدودی در آمیخته بودند، لذا احتمال تاثیر‌پذیـری از قیاس وجود داشت. یعنی یک آفت درونی که می‌توانست شیعیان را تهدید کند، لذا امام در محو مبانی مذهب قیاس و استحسان تلاش کرد.
مـبارزه بـا بـرداشت‌های جاهلانه و قرائت‌های سلیقه‌ای از دین نیز در مکتب امام جایگاه ویژه‌ای داشت و حـضرت عـلاوه بر حرکت کلی و مسیر اصلی، به صورت موردی با این انحرافات مبارزه می‌کرد. از جمله آنها حکایت مـعروفی اسـت کـه باهم می‌خوانیم: حضرت مردی را دید که قیافه‌ای جذاب داشت و نزد مردم بـه تقوا مشهور بـود. او دو عدد نان از دکان نانوایی دزدید و به سرعت زیرجامه‌اش مخفی کرد و بعد هم دو عدد انـار از مـیوه فـروشی سرقت کرد و به راه افتاد. وقتی به مریضی مستمند رسید، آنها را به او داد. امام صادق (علیه‌السّلام)
شـگفت زده نـزد او رفت و گفت: چه می‌کنی؟ او پاسخ داد: دو عدد نان و دو عدد انار برداشتم. پس چهار خطا کـردم و خـدا مـی‌فرماید: ( وَمَن جَاء بِالسَّیِّئَةِ فَلاَ یُجْزَى إِلاَّ مِثْلَهَا ) «هر کس کاربدی بکند کیفر نمی‌بیند مگر مثل آن را» پس مـن چـهار گناه دارم. از طرف دیگر چون خدا می‌فرماید: ( مَن جَاء بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثَالِهَا ) «هر کس یـک کـار نـیک انجام دهد، برایش ده برابر ثواب هست» و من چون آن چهار چیز (دو نان و دو انار) را به فقیر دادم، پس چهل حـسنه دارم کـه اگر چهار گناه از آن کم کنم، ۳۶حسنه برایم می‌ماند! امام در برابر این بـرداشت و قـرائت نـاصواب که بر عدم درک و احاطه کامل به مبانی فهم آیات بنا شده بود، پاسخ داد که ( إِنَّمَا یَتَقَبَّلُ اللّهُ مِنَ الْمُتَّقِینَ ) «خداوند کار نیک را از متقین قبول دارد» یعنی اگر اصل عمل نامشروع شد، ثـوابی بـر آن نمی‌تواند مترتب باشد. ۸.
۵ - عوامل به‌وجود آمدن نهضت علمی از سال ۱۲۹ هجری تا ۱۳۲ هجری که عباسیان روی کار آمدند؛ و همچنین برای امام رضا (علیه‌السّلام) فراهم نگشت. به‌طور خلاصه مـی‌توان عوامل مؤثر در این نشاط را در چهار مورد بررسی کرد:
الف: محیط آن دوره، محیط کاملا مذهبی و اسلامی بود و مردم تحت انگیزه‌های مذهبی، زندگی مـی‌کردند.
تـشویق‌های پیـامبر به علم و دانش و تشویق و دعوت‌های قرآن کریم به علم و تعلم و تفکر و تـعقل، عامل اساسی این نهضت و شور و نشاط بود.
ب: نژادهای مختلفی که سابقه فکری و علمی داشتند، در دنیای اسلام وارد شـدند و تـحولاتی را در جـامعه ایجاد کردند.
ج: «جهان وطنی اسلامی» عامل سومی بود که زمینه را مساعد می‌کرد. اسـلام بـا وطـن‌های آب و خاکی مبارزه کرده بود و وطن را «وطن اسلامی» تعبیر می‌کرد که هرجا اسلام هست، آنـجا وطـن اسـت و در نتیجه تعصبات نژادی تا حدود بسیار زیادی از میان رفته بود. به‌طوری که نژادهای مـختلف بـا یکدیگر هم‌زیستی داشتند. (مسئله « تساهل و تسامح با اهل‌کتاب »
عـامل فـوق العاده مهمی بود. ایـن مـسئله ریشه حدیثی دارد. احادیثی همچون «خذوا الحکمه و لو من مشرک» و «الحکمه ضاله المؤمن، یأخذها اینما وجدها» مضمونش همین است) یعنی مسلمانان به‌خاطر هم‌زیستی با اهل کتاب ، آنها را تحمل می‌کردند و آن را برخلاف اصول دینی خود نـمی‌پنداشتند. در آن زمـان اهل کتاب، اهل علم و دانش بودندکه وارد جامعه اسلامی شده بودند و مسلمین نیز مـقدم آنها را گـرامی می‌شمردند. در نتیجه در همان عصر اول، معلومات آنها را گرفتند و در عصر بعدی، خود در راس جامعه اسلامی قرار گرفتند.
منبع: الارشاد، ج۲، ص۱۷۹ · منتهی الامال، ج۲، ص۱۳۹ · الامـام الصـادق (علیه‌السّلام)، ص۲۲۴ · منتهی الامال، ج۲، ص۱۴۰ · اصول کافی، ج۱، ص۴۷۵ · منافقون/سوره۶۳، آیه۷-۸ · رجال نجاشی، ج۱، ص۱۲ · رجال کشی، ج۱، ص۳۸۶ · رجال کشی، ج۱، ص۱۳۸-۱۳۹ · بحار الانوار، ج۴۷، ص۴۰۷-۴۰۹ · وسایل الشیعه، ج۹، ص۴۶۷ · سیری در سیره ائمه اطهار (علیه‌السّلام)، ص۱۵۷-۱۵۸ · مجموعه آثار، ج۱۴، ص۶۸-۷۱ · سیری در سیره ائمه اطهار (علیهم‌السّلام)، ص۱۶۱-۱۵۹
موارد مرتبط
برای این صفحه موردِ مرتبطی ثبت نشده.