امام سجاد علیه‌السلام: نکته

اسلام به عنوان آخرین دین الهی که برای سعادت بشر در همه ابعاد و جوانب حیات مادی و معنوی او نازل شده است، حاوی نظام‌های مختلف مورد نیاز فرد و جامعه در همه زمینه‌هاست. نظام سیاسی، نظام تربیتی، نظام اقتصادی، نظام اجتماعی و... همه به بهترین وجه در معارف اسلامی موجود بوده و از آن قابل استخراج م. ب.. نظام‌های فکری اسلامی که مجموعه‌های به هم مرتبط و در راستای تحقق اهداف معین می‌باشند، همه با هم نیز هماهنگ بوده و به‌طور کلی صراط مستقیم الهی را در جامعه بشری تبیین می‌کند و نتیجه تحقق آنها به‌صورت کامل، پیدایش مدینه فاضله اسلامی در بعد اجتماعی و تربیت انسان‌های کامل و نمونه و متعالی در بعد فردی است. برای استخراج نظام‌های اسلامی باید با استفاده از منابع صحیح اسلامی و سیره و روش معصومین ‌(علیهم‌السّلام) و بکارگیری متد صحیح اجتهاد در فقه اسلامی، ابتدا کلیات و اصول بنیادین را شناسایی نموده و سپس فروعات و زیر مجموعه‌ها را پی‌جویی نموده و آنها را در نظمی که مورد تایید اسلام است قرار داده و ب. ت. ب. عقل که از منابع مهم تشریع اسلامی است و عرف صحیح و مورد امضاء و استفاده از این دو عنصر مهم به نظام دست یافت. (گوشه‌ای از این نگرش و نمود آن در زندگی حضرت، در توضیح بعد اجتماعی به اموری از قبیل جامع نگری، مراعات اعتدال، رنگ‌آمیزی همه کارها به رنگ الهی و... به عنوان مثال در حالی که خانواده انسان به مواد غذایی نیاز دارند، در این صورت منابع اقتصادی را به امور مستحب نظیر آزادی برده که خود فی نفسه عمل پسندیده‌ای است، اختصاص دادن صحیح نیست. آری هدف نظام اجتماعی در اسلام رسیدن به لقاء حق با عملکردی صحیح است که جز با اتیان آنچه خداوند امر فرمود و ترک آنچه او نهی دارد، حاصل نخواهد شد. و هیمشه در انجام امور خیر در این زمینه پیشقدم شده و کارهایی که چه بسا بسیاری از کنار آن با بی‌توجهی عبور می‌کنند، آن را خود شخصا انجام می‌داده‌اند. به عنوان مثال اگر در وسط راه و جاده که محل عبور مردم است سنگی افتاده باشد که احتمال برخورد آن با پای مردم می‌رود، کم کسی است که حاضر باشد از وسیله نقلیه خود پیاده شده و آن را از آن محل بردارد و در کناری بگذارد و بعد راه خود را ادامه دهد. او از اینکه شاید از ساختن کعبه منع شود و به این کار توفیق نباید، ترسید. از این‌رو بر بالای منبر رفته و مردم را سوگند داد و گفت: خداوند رحمت کند بنده‌ای را که نزد او نسبت به آنچه ما به آن مبتلا شده‌ایم علم و خبری باشد، او بیاید و ما را به آن خبر دهد. به منبر بالا رفت و مردم را سوگند داد که هیچکس از آنها نماند که چیزی از کعبه نزد او باشد مگر اینکه آن را برگرداند و همه هم برگرداندند. در این لحظه آن مار غایب شد. آنها چنین کردند و خود حضرت نزدیک شده و آن ستون‌ها و قواعد را با لباس خود پوشانید و سپس گریست و بعد با دست خود آن را با خاک پوشانید. بعد کارگران را صدا زده و امر فرمود بناءتان را بگذارید. آنان نیز بناء را پایه‌گذاری کردند و چونکه دیوارهای کعبه بالا آمد، دستور داد در وسط آن خاک ریخته شود و از همین روست که خانه خدا مرتفع گردیده که باید با پلکان بر آن بالا رفت. در این دفعه آن در محل خود مستقر گردید و همه مردم تکبیر گفتند. این برخورد حضرت با فردی که پرونده بسیار سیاهی از دشمنی و عناد و هتاکی و مبارزه با خاندان اهل بیت دارد، نشانه کمال مروت و بزرگی و رحمت و عطوفت این ولی خداست. آری دریای رحمت امامت است که حتی استمداد این فرد را هم بی‌پاسخ نمی‌گذارد. از نظر عقل کشتن چنین فردی که به قصد ریختن خون مسلمین و ایستادن در مقابل دعوت حق به مبارزه آمده، هیچ مانعی ندارد اما اسلام عزیز اولا راه را برای زنده نگهداشتن آنها باز گذاشته و ثانیا زمینه تربیت و آشنایی آنها با فرهنگ اسلامی و سپس آزاد ساختن آنها را از طرق مختلف فراهم ساخته است. یکی از این راه‌ها قرار دادن ثواب‌های هنگفت در آزاد ساختن اسیر است و دیگری قرار دادن آزادی اسیر به عنوان یکی از خصال کفاره که در موارد مختلف که کفاره در اثر ترک یا انجام کاری به گردن انسان مسلمان می‌آید، اولین آن عتق یعنی آزادی یک برده معرفی شده است. پس چون مطرف نزد حضرت ایستاد؛ فرمود: برو که تو در راه خدا آزاد هستی!! از این‌رو تمام عملکرد آنها را جمع می‌کرد. هر آینه پروردگار تو نیز همه آنچه تو انجام داده‌ای بر تو احصاء کرده است، چنانکه تو آنچه ما عمل کرده بودیم بر ما احصاء نمودی. و در نزد او کتابی است علیه تو که به حق گویا می‌باشد، و هیچ کوچک و بزرگی که تو انجام داده‌ای را فروگذار نکرده و همه را احصاء کرده است. و می‌یابی جمیع آنچه را که انجام داده‌ای که نزد او حاضر است، چنانکه ما جمیع عملکرد خود را نزد تو حاضر یافتیم. تو از ما درگذر تا او را بخشنده بیابی و او را در ارتباط با خودت رحیم و برای خودت غفور و بخشنده بیابی و هرگز پروردگار تو به هیچ‌کس ظلم نمی‌کند. همچنانکه نزد تو کتابی است که علیه ما به حق گویا است و هیچ صغیری و کبیری از آنچه ما انجام داده‌ایم را فروگذار نکرده همه را احصاء کرده است. پس در گذر و ببخش تا ملیک از تو در گذرد و ببخشد. هر آینه او خود می‌فرماید: باید ببخشید و در گذرید، آیا دوست نمی‌دارید که خداوند شما را بخشد. و تو امر فرمودی که ما سائلی را از درهای خود نرانیم و اینک همه به عنوان نیازمند و مسکین به خدمت تو آمده‌ایم و به باب تو و در آستانه تو سر مسکنت فرود آورده‌ایم، آری از تو طلب می‌کنیم لطف تو را و معروف و عطاء تو را، پس با این امور بر ما منت بگذار و ما را مایوس مفرما که تو به این مطلب از ما و همه مامورین اولی هستی. ‌ای خدای من کرم نمودی، به من هم کرم فرما چرا که اینک از سؤال‌کنندگان درگاه تو هستم، تو خود معروف را جود و بذل فرمودی پس مرا نیز با اهل معروف و انعام خود مخلوط نما، ‌ای کریم!! بعد حضرت رو به آن گروه از بردگان و کنیزان می‌فرمود و می‌گفت: من همه شما را بخشیدم آیا شما مرا می‌بخشید؟!!و از آنچه از من نسبت به شما از بد رفتاری سر زده در می‌گذرید؟ و او را از آتش آزاد بفرما همچنانکه او ما را از بردگی آزاد کرد. آنها هم این را می‌گفتند و هر بار می‌فرمود: اللهم آمین رب العالمین بعد می‌گفت: بروید که از شما در گذشتم و گردنهایتان را آزاد کردم، بدین امید که خداوند از من در گذرد و گردن مرا نیز آزاد کند. و سپس همه آنها را آزاد می‌کرد. و هیچ سائلی نبود مگر اینکه در آخرین شب از ماه رمضان مابین بیست نفر، کمتر یا بیشتر، را آزاد می‌کرد. و حضرت می‌فرمود: برای خداوند متعال در هر شب از شب‌های ماه رمضان به هنگام افطار هفتاد هزار هزار آزاد شده از آتش هست که همگی مستحق کامل برای آتش بوده‌اند و چون شب آخر از ماه رمضان فرا رسد در آن به مانند آنچه در جمیع شب‌ها آزاد کرده، آزاد می‌فرماید و من دوست دارم که خداوند مرا چنین ببیند که برده‌هایی که در ملک خود دارم در دار دنیا، آنها را آزاد کرده‌ام. بدین رجاء و امید که او نیز مرا از آتش آزاد کند!! اساسا حضرت بنده‌های سیاهی را می‌خرید که به آنها هیچ نیازی نداشت ولی آنها را به عرفات می‌آورد و به وسیله آنها خلل‌ها و کمبودها را جبران می‌کرد و هرگاه از عرفات به سوی منی کوچ می‌کرد همه آنها را نیز آزاد می‌ساخت و به آنها جوایزی از مال هدیه می‌داد. ۲۸. ۵ - دستگیری از مستمندان زندگانی اولیاء حق مشحون است به دستگیری‌های بیشمار از کسانی که در زندگی دچار مشکل شده‌اند و راه بر آنها بسته شده و چاره به جایی نمی‌برند. اولیاء الهی خضرگونه در این موراد به سراغ آنها آمده و گره ناگشوده کار آنها را با سر انگشت علم، حکمت و محبت خود گشوده و از آنها دستگیری می‌کنند. ۲۸.۵. ۱ - دستگیری از زهری زهری در خواب دیده بود که کان دستش غرق در خضاب شده است. در ارتباط با تعبیر این خواب به او گفته شد: دست تو به خونی از سر خطا مبتلی و آلوده خواهد شد. زهری که یکی از عاملان و کارگزاران بنی‌امیه بود، مردی را عقوبت و مجازات نمود که بر اثر این عقاب مرد. زهری با مشاهده این منظره بسیار متوحش شده و از محل اقامت خود فرار کرد و سر به کوه گذاشته و در غاری داخل شد و برای مدت طولانی در آنجا اقامت گزید (و گفته شده که آن مدت نه سال بوده است) تا جایی که موهای او بسیار بلند شد. حضرت فرمود: بی‌خبر نیستم. بعد حضرت به ملاقات او رفتند و به او گفتند: من به آن‌ اندازه‌ای که از ناامیدی تو از رحمت الهی می‌ترسم از گناه تو بر تو نمی‌ترسم. تو باید دیه این قتل خطایی را به بازماندگان آن فرد مقتول بفرستی و بعد خود به خانواده‌ات برگردی و معالم دینت را عمل کنی. باعث فرج و راحتی من شدید!! (فرجت عنی یا سیدی) آری خداوند عزوجل آگاهتر است که رسالت خود را کجا قرار دهد. حضرت بعدا آن دین را تماما ادا فرمودند. صالح حسن را بیرون آورده و به مسجد آورد و مردم هم مجتمع شدند. صالح بر بالای منبر رفت تا نامه ولید را برای مردم قرائت کند تا بعد پائین آمده و دستور دهد که حسن را تازیانه بزنند. بعد به حسن فرمودند: ای پسرعمو با دعای کرب خداوند را بخوان که خداوند فرج تو را می‌رساند. حسن گفت: آن چه دعایی است؟ حضرت به او گفتند: بگو و دعا را به او تلقین نمودند. چون که صالح از خواندن نامه ولید فارغ شد و از منبر پائین آمد، گفت: من سرشت و نهاد پاک این مرد مظلوم را می‌بینم (و آثار مظلومیت را در او مشاهده می‌کنم) کارش را به تاخیر‌ اندازید تا در مورد او بار دیگر به امیرالمؤمنین ولید مراجعه کنیم. بعد صالح در همین موضوع به ولید نامه‌ای نوشت و او در جواب نوشت که او را آزاد کن!! چه اینکه برترین دلیل بر بطلان دیدگاه سایر افرادی است که عملا اسلام را در امور اجتماعی صرف و بریده از معنویت و توحید خلاصه می‌بینند. آری همچنانکه از کثرت عبادت، آثار آن در بدن و به‌ویژه پیشانی آن بزرگوار ظاهر شده بود، از کثرت به دوش کشیدن خورجین پر از غذا و آذوقه برای ایتام و مستمندان نیز، آثار آن در پشت مبارک حضرت بر جا مانده بود که بعد از ارتحال مشاهده گردید. صدقه‌دادن و انفاق نمودن غضب پروردگار را خاموش می‌سازد. و در روایت دیگری فرمودند: ان صدقة السر تطفئ غضب الرب. صدقه‌دادن در پنهان و انفاق نمودن به‌صورت مخفیانه باعث خاموش شدن غضب پروردگار م. ب.. حضرت فرمودند: به سائل و نیازمند کمک کنید و هرگز سائل را نرانید و او را بی‌جواب مگذارید. حضرت به زهری فرمودند: انما الاستعداد للموت تجنب الحرام و بذل الندی فی الخیر. هر آینه استعداد و آمادگی برای مرگ ، در پرتو دوری از حرام و بذل سخاوت در راه خیر (و یا بذل نمودن خیر توسط انسان سخاوتمند) به دست می‌آید. بنابراین در دیدگاه حضرت، با انفاق در راه خداوند می‌توان برای سفر آخرت آماده شد. حضرت به هر مناسبتی انفاق می‌کرده و هرجا زمینه انجام این عمل صالح را فراهم می‌دیدند، به آن اقدام می‌کردند. و به تحقیق می‌توان گفت انفاق حضرت نه از جهت کیف و نه از جهت کم و نه از جهت کسی که به او انفاق می‌کرده‌اند، هرگز محدود به حد خاصی نبوده است. پس چونکه از مرکب پیاده شدند همه آن را بین مساکین توزیع نمودند. (مرحبا بمن یحمل زادی الی الآخرة) پر واضح است این برخورد با فرد نیازمند، حاکی از کدامین بینش الهی در زمینه عمل صالح انفاق است. آری حضرت انفاق در راه خداوند را توشه‌ای برای سفر آخرت خود می‌دانسته‌اند، سفری که در آن، دست انسان از تمام توشه‌های ظاهری خالی است. ثانیا: حضرت در برخورد با نیازمندان با صورت باز با آنها مواجه می‌شد و به آنها آفرین می‌گفت چرا که معتقد بود آنها زاد و توشه حضرت برای سفر آخرت را حمل می‌کنند. به آن حضرت گفته شد علت این کار شما چیست؟ فرمود: من دست نیازمند را نمی‌بوسم، هر آینه دست پروردگار خودم را بوسه می‌زنم، چرا که صدقه قبل از اینکه در دست نیازمند قرار گیرد، در دست پروردگارم واقع می‌شود. سیره حضرت در این زمینه در روایتی چنین آمده است: عادت حضرت چنین بود که چون فصل زمستان می‌گذشت تمام پیراهن‌ها و لباس‌های خود را صدقه می‌داد و چون فصل تابستان سپری می‌شد باز لباس‌های خود را صدقه می‌داد و حضرت عادت داشتند که لباس خز (منسوج از پشم و ابریشم) می‌پوشیدند. به حضرت گفتند: شما این لباس را به کسی می‌بخشید که قیمت آن را نمی‌شناسد و در شان او نیست که آن لباس گران‌قیمت را بپوشد، ما به شما پیشنهاد می‌کنیم که این لباس را بفروشید و قیمت آن را در راه خدا صدقه بدهید. حضرت فرمود: من کراهت دارم لباسی را بفروشم که در آن نماز گزارده‌ام. و مرتب می‌فرمود: من از پروردگارم خجالت می‌کشم از پول لباسی که خداوند را در آن عبادت کرده‌ام، مصرف کنم. بنابراین لباس‌های گران قیمت خود را که از قبیل خز بوده است و در آن عبادت کرده بودند بالاخره در راه خدا می‌بخشیدند و برای خود نگه نمی‌داشتند. و باید توجه داشت منظور از گران قیمت در روایات، نسبت به سایر لباس‌های حضرت است نه گران‌قیمت در حدی که اسراف باشد. ۲۸.۶.۳. ۳ - بخشش دوست داشتنی‌های خود برای انفاق و بخشش در اسلام فلسفه‌های متعددی ذکر شده است. روشن‌ترین آنها ایجاد عدالت اجتماعی و جلوگیری از انباشت ثروت در دست عده‌ای خاص است که مفاسد اجتماعی انبوهی به دنبال دارد. از این گذشته بخشیدن باعث دل کندن از یکی از تعلقات بسیار قوی در درون انسان می‌شود که همان تعلق به دارائی‌های مادی است. بریدن از آنچه غیر خداست در راه خدا، سکوی پرش برای وصال محبوب است و این پرش در انفاق بخوبی تجلی می‌یابد. از این‌رو در قرآن مجید خداوند به پیامبرش می‌فرماید: «خذ من اموالهم صدقة تطهرهم و تزکیهم بها؛ از این‌رو در قرآن مجید آمده است: «لن تنالوا البر حتی تنفقوا مما تحبون؛ » آری حضرت شکر و بادام را دوست می‌داشتند. روزی انگور خوبی به مدینه آوردند و یکی از کنیزان حضرت مقداری از آن تهیه کرد و موقع افطار، آن را خدمت حضرت آورد. قبل از اینکه حضرت دستشان را به سمت آن دراز کنند، نیازمندی درب خانه حضرت آمد، حضرت فرمودند: همه این انگور را برای او ببر. آن کنیز گفت: ای مولای من! بعضی از آن او را کفایت می‌کند. فرمودند: نه سوگند به خدا، و همه آن را برای او فرستادند. روز بعد آن کنیز مقداری انگور برای حضرت خرید و در شب سوم برای حضرت آورد، ولی دیگر نیازمندی نیامد، از این‌رو حضرت از آن خوردند و فرمودند: چیزی از آن از ما فوت نگردید و الحمد لله. بعد اعضاء آن را قطعه قطعه نموده و آن را بپزند. نزدیک غروب که می‌شد حضرت به روی دیگ‌ها نگاه می‌کردند و به آن نزدیک می‌شدند تا اینکه در حالی که روزه‌دار بودند، بوی آبگوشت را استشمام می‌کردند و بعد می‌فرمودند ظرف‌های چوبی بزرگ را بیاورید و برای آل فلان و آل فلان غذا بکشید. برای فلان خانواده غذا بکشید، تا اینکه به آخر دیگ‌ها می‌رسیدند و همه تمام می‌شد. سپس برای خود حضرت مقداری نان و خرما می‌آوردند و همان شام حضرت بود. منبع: بحارالانوار، ج۴۶، ص۶۶، ح۳۱، به نقل از اصول کافی · بحارالانوار، ج۴۶، ص۹۲، ح۸۱، به نقل از الزهد اهوازی · بحارالانوار، ج۴۶، ص۱۰۲، ح۹۰، به نقل از اصول کافی · بحارالانوار، ج۴۶، ص۷۴، ح ۶۴، به نقل از امالی ابن‌الشیخ · بحارالانوار، ج۴۶، ص۱۱۵، ح۱، به نقل از اصول کافی · بحارالانوار، ج۴۶، ص۳۲، ح۲۵، به نقل از الخرائج و الجرائح · بحارالانوار، ج۴۶، ص۱۰۱، به نقل از کشف الغمه · اعیان الشیعه، ج۱، ص۶۲۸ · تاریخ طبری، ج۷، ص۲۰۹ · حلیة الاولیاء، ج۳، ص۱۳۶ · بحارالانوار، ج۴۶، ص۷۵، به نقل از ارشاد · بحارالانوار، ج۴۶، ص۹۵. به نقل از حلیة الاولیاء · بحارالانوار، ج۴۶، ص۱۰۳، ح۹۳، به نقل از اقبال الاعمال · بحارالانوار، ج۴۶، ص۷، ح۱۷، به نقل از کشف الغمه · بحارالانوار، ج۴۶، ص۵۶، ح۸، به نقل از الارشاد · بحارالانوار، ج۴۶، ص۱۱۴، ح۶، به نقل از مهج الدعوات · بحارالانوار، ج۴۶، ص۷۴، ح۶۴، به نقل از امالی ابن‌الشیخ · بحارالانوار، ج۴۶، ص۸۸، ح۷۷ به نقل از مناقب · بحارالانوار، ج۴۶، ص۱۰۷، ح۱۰۳، به نقل از اصول کافی · بحارالانوار، ج۴۶، ص۶۲، به نقل از خصال · بحارالانوار، ج۴۶، ص۸۸، ح۷۷، به نقل از مناقب · بحارالانوار، ج۴۶، ص۹۰، ح۷۷، به نقل از مناقب · بحارالانوار، ج۴۶، ص۱۱۴، ح۵، به نقل از الفصول المهمه · بحارالانوار، ج۴۶، ص۹۸، ح۸۶، به نقل از کشف الغمه · بحارالانوار، ج۴۶، ص۶۲ - ۶۳، به نقل از خصال · بحارالانوار، ج۴۶، ص۹۰، به نقل از مناقب · بحارالانوار، ج۴۶، ص۱۰۵، ح۹۸، به نقل از تهذیب الاحکام · توبه/سوره۹، آیه۱۰۳ · آل عمران/سوره۳، آیه۹۲ · بحارالانوار، ج۴۶، ص۸۹، به نقل از مناقب · بحارالانوار، ج۴۶، ص۷۱ - ۷۲، ح۵۳ و ۵۴، به نقل از محاسن و مناقب