امامان و عقل‌گرایان: علل رویکرد قمیین به حدیث گرایی

محدثان این دیار، از آنجا که محور فهم شریعت و احکام دینی را سخنان معصومین (علیهم‌السّلام) می‌دانستند، نقش اول را برای حدیث قائل بودند و اهتمام زیادی به ضبط ، جمع، نقل ، تدوین ، حفظ و مواظبت از احادیث به خرج می‌دادند. حساسیت فوق العاده آنان در این زمینه، موجب آن بود که در پذیرش احادیث از ناقلان حدیث نیز شرایط سختی را در نظر گیرند تا آنجا که به اعتقاد برخی از علمای رجالی، یکی از امارات و نشانه‌های وثاقت و مدح راوی ، آن است که قمیین حدیث او را پذیرفته و از او نقل کرده باشند؛ زیرا ب. ت. ب. این که قمیین به کوچک‌ترین نشانه ضعف، حدیث را رد و راوی آن را تضعیف می‌کرده‌اند، پذیرش حدیث از سوی آنان نشان گر قوت و وثاقت راوی و صحت حدیث می‌تواند باشد. و یا در آثار فقهی فقهای این مکتب کمتر آثاری از تفریع یا اجتهاد به معنای ادخال قواعد اصولی و فقهی در فهم احکام دیده می‌شود گرچه خالی از این مقولات نیز نیست. بر اساس مجموع مطالعات مربوط به مکتب حدیثی قم، می‌توان پنج عامل رابه عنوان زمینه‌های اساسی بروز جریان نص گرا در قم ترسیم نمود، که ذیلا بدان‌ها اشاره می‌کنیم: ۲. ۱ - نقش محوری احادیث معصومین اعتقاد به نقش محوری احادیث معصومین (علیهم‌السّلام) در فهم احکام دینی از مهم‌ترین زمینه‌های حدیث گرایی قمیین، اعتقاد آنان به این حقیقت بوده است که برای فهم صحیح دین و احکام شرع ، و برای اجتناب از وقوع در انحرافاتی که دیگر مذاهب و فرق اسلامی بدان دچار گشتند، می‌بایست نقش اصلی در این زمینه را برای احادیث معصومین (علیهم‌السّلام) به عنوان کسانی که مبین و مفسر اصلی آیات قرآن و تکمیل کننده رسالت نبوی هستند قائل بود؛ زیرا طبق حدیث ثقلین ، اهل بیت عصمت و طهارت (علیهم السلام) ، عدل و نظیر قرآن هستند و پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) چیز دیگری را در کنار قرآن، به جز عترت خود، معرفی نفرمود تا امت بدان متمسک شده و از ضلالت نجات یابند. بنابراین، اگر در کنار قرآن کریم، احادیث معصومین (علیهم‌السّلام) به درستی مورد عمل قرار گیرد، بنابر حدیث ثقلین، نجات از ضلالت و گمراهی تضمین شده است. از مهم‌ترین عوامل این بدبینی، نقش بسیار بدی بود که اصحاب رای و نظر در عالم اهل سنت ایفا کرده و با نوعی لاابالی گری در بهره گیری از ابزار عقل، در میدان رای و قیاس و استحسان و امارات ظنیه تاخته و سر از بدعت‌های خطرناک در دین و شریعت درآورده بودند. این زمینه‌ها موجب گردید آن دسته از فقهاء و محدثان شیعی نیز که می‌خواستند به درستی از ابزار عقل بهره جسته و بر اساس تعالیم امامان (علیهم‌السّلام) راه اجتهاد را بپویند توسط شیعیانی که مطلقا این گونه فعالیت‌های عقل گرایانه را نفی می‌کردند، مورد حمله قرار گیرند؛ گرچه امام رضا (علیه‌السلام) گاه یونس را در برابر این حملات و اتهامات دلداری داده و رضایت خویش را از وی ابراز می‌داشتند. به هر حال، وجود سابقه نادرست رای گرایی سنی از جمله عوامل انکارناپذیر بروز جریان سنت گرا یا حدیث گرای شیعی، و به خصوص اخباری گری قمیین، بوده است. و لذا جا داشت که فقهای مکتب قم در وادی بهره گیری از ابزار عقل، و تجاوز از نص ، قدم به احتیاط بردارند. این حقیقت را ذیلا به عنوان زمینه‌ای دیگر مطرح می‌سازیم: ۲. ۴ - احتیاط در فهم شریعت احتیاط در فهم شریعت و احکام دینی، و اخذ به قدر متیقن همان گونه که گفته شد، عدم تبیین صحیح نقش عقل در فهم شریعت و دین، موجب برخورد تفریطی قمیین نسبت به این ابزار مهم گشت. مجموعه شواهد موجود حکایت از آن دارند که قمیین در مقولات مربوط به دین و شریعت و مذهب، حساسیت فوق العاده‌ای داشتند و تعصبات قابل تحسینی ابراز می‌کردند؛ و شاید جو یک دست شیعی قم نیز ناشی از این روحیات باشد، چنان که به اعتباری عامل آن نیز می‌تواند باشد! از آنجا که احادیث معصومین (علیهم‌السّلام) منبعی مطمئن و یقینی برای فهم دین و شریعت بود، و توجه به هر منبع دیگر نیازمند تنقیح جایگاه واقعی آن بود و چنین تصوری نسبت به جایگاه عقل در فهم دین و شریعت، هنوز برای قمیین آشکار نشده بود، لذا به حکم عقل (! ) جا داشت که اخذ به قدر متیقن ، یعنی احادیث، نمایند. شیعه پس از حدود دو و نیم قرن ارتباط مستقیم با معصومین (علیهم‌السّلام) و اخذ معارف دینی مورد نیازش از آنان، به ناگاه در سال ۲۶۰ هجری با غیبت امام دوازدهم (عجل‌الله‌تعالی‌فرجه) روبرو شد و رفته رفته این حقیقت را باور کرد که می‌بایست میراث حدیثی به جای مانده از معصومین (علیهم‌السّلام) را سامان بخشد و آن را از زوال حفظ کند. گرچه از دوره‌های پیش از عصر غیبت، تدوین حدیث در میان شیعیان آغاز شده و انجام گرفته بود ولی بروز شرایط جدید، یعنی غیبت امام، موجب گردید این اهتمام شدیدتر شود و کار تدوین جوامع حدیثی آغاز گردد، و از سویی مجموعه‌های حدیثی موجود نیز سامان دهی شود. این زمینه نیز می‌تواند به عنوان یکی از عوامل، در کنار عوامل یاد شده، موجب توجه افراطی و شدید قمیین به حدیث شده باشد. منبع: مقباس الهدیة، ج۳ ص۷۸، منتشر شده همراه با تنقیح المقال · محمد تقی سبحانی، پیشین · مقدمه‌ای بر فقه شیعه، ص۳۴ به بعد · کشی، پیشین، ص ۹-۴۹۸ · مقدمه‌ای بر فقه شیعه، ص۳۸