دکترین
امامت (فقه سیاسی): امامت نزد امامیه
درباره معناى امامت، حدود وظایف امام و چگونگى انتخاب او، عقاید مختلفى در میان مسلمانان وجود دارد که در اینجا مهم‌ترین آنها توضیح داده مى‌شود. امامت بى‌تردید محورى‌ترین جایگاه و نقش را در منظومه اندیشه کلامى شیعه امامیه داراست. اعتقاد به «نصّ» و «عصمت» از یک‌سو، و نقشى که امامیه براى جایگاه معنوى امام، یعنى مرجعیت انحصارى دینى امامان قائل بوده‌اند، مى‌تواند نشانگر اهمیت این جایگاه باشد. از دیگر سو دست‌کم در میان برخى گرایش‌ها و محافل امامى، مقام امامت بسترى براى بحث از ویژگى‌هاى خاص امام تحت عنوان طبیعت مقام امامت و حدود علم و قدرت امام فراهم مى‌کرده است.
در این میان، ارائه نظامى از جهان‌شناسى، انسان‌شناسى، فرجام شناسى و تاریخ با تکیه بر جایگاه و نقش تکوینى امام، از سوى برخى محافل علمى و دینى امامیان، اهمیت بحث امامت را بیشتر آشکار مى‌کند. آنچه در اینجا مورد نظر است، تفکر امامیه در باب امامت پس از استقرار و شکل‌گیرى امامیه و آن هم در قالب مذهب اثنی‌عشری در سال‌هاى پس از ۲۶۰ (هجری قمرى)- سال درگذشت امام حسن عسکری (علیه‌السلام) - است، یعنى دوره‌اى که به دوره غیبت صغری شناخته مى‌شود؛ گرچه براى تبیین جایگاه امام و نقش امامت در این مذهب، بررسى پیشینه تاریخ تشیع از سده ۱ (هجری قمرى) ضرورى به نظر مى‌رسد. ۲.۱.
۱ - میراث مشترک امامیه پس از استقرار مذهب دوازده‌امامى با این وصف، طبیعى است که پس از استقرار مذهب دوازده‌امامى، میراث مشترک فرق مختلف امامى در طول سده‌هاى ۲ و ۳ (هجری قمرى) مورد عنایت قرار گیرد. در سده ۴ (هجری قمرى) (۱۰ م)، با وجود اختلاف‌ها و شکاف‌هاى نه‌چندان وسیع در میان گرایش‌هاى مختلف امامیان، اشتراک نظر در اصول و مبانى تفکر دینى امامى مشاهده مى‌شود؛ از جمله این مسائل، اتفاق همگى دوازده امامیان بر وجود «نص الهى» بر امامت و عصمت امام و مرجعیت امام در مسائل دینى بود.
به هر حال، بنابر اعتقاد امامیه، امام منصوص و معصوم که وجود او در هر عصرى ضرورى بود، فردى تلقى مى‌شد که به عنوان عالم‌ترین کس از خاندان پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله)، تفسیر شریعت و تعلیم حلال و حرام و تشخیص حق از باطل و حفظ شریعت از تحریفات و بدعت‌ها و تضمین اصالت آن بر عهده او بود. این عقیده به عنوان سنت فکرى و دینى محافل عمده امامیه در سده‌هاى ۲ و ۳ (هجری قمری)، در منظومه کلامى امامیه در دوره پس از حضور امامان (علیه‌السلام) مورد عنایت قرار گرفت و از این رو، نقش امام در مرجعیت دینى جامعه مؤمنان در مقایسه با نقش سیاسى امام از اهمیت بیشترى برخوردار شد. ۲.۱.
۲ - نظریه‌هاى متکلمان امامى درباره عصمت امام ب. ت. ب. آنچه یاد شد، مقام مذهبى و علمى امام (علیه‌السلام) بیشتر مورد کاوش و نظریه‌پردازى متکلمان امامى واقع شد. نظریه عصمت امام در همین راستا مورد توجه متکلمانى چون هشام بن حکم قرار گرفت و بحث‌هاى بسیارى را بر اساس تعلیمات امامان (علیه‌السلام) و به ویژه امام صادق (علیه‌السلام) در پى داشت. در برابر نفوذ گرایش‌هاى غالیانه به جامعه شیعه امامى، جریانى از امامیه که بعدها در شکل‌گیرى امامیه سده ۴ (هجری قمرى) تأثیر بسیارى داشت، ایستادگى کردند و در عین حال که از مرجعیت دینى انحصارى امامان (علیه‌السلام) دفاع مى‌کردند، در صدد بودند که تفسیرى به دور از غلو ارائه دهند.
وى امامان (علیه‌السلام) را علمایى ابرار و اتقیا مى‌خواند که طاعتشان واجب است. در باب سرچشمه علم امامان (علیه‌السلام)، اختلاف نظر وجود داشت، ولى نظرى که در برابر غلات و مفوضه مطرح شد، این بود که امامان (علیه‌السلام) بر اساس برخوردار بودن از علم آبا و اجداد خود که از پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله) به میراث رسیده بود و با در اختیار داشتن کتاب‌هاى آنان، تنها مرجع تفسیر شریعتند. حتی برخى بر این باور بودند که امام هر عصر، مسائل پیش‌آمده را بر اساس قواعد و کلیات مذکور در این کتاب‌ها از طریق استنباط فروع از اصول، استخراج مى‌کند و چون خداوند امام را از خطا در احکام شریعت محفوظ نگاه مى‌دارد، همواره وى مصیب خواهد بود و اطاعت از او واجب است.
در برابر، گروهى از امامیه در همان دوره به امکان اکتساب علم از راه اعجاز و خرق عادت معتقد بودند. گرچه در باب سرچشمه علم امامان (علیه‌السلام) و طبیعت مقام امام و حدود وجودى او اختلاف نظر وجود دارد، ولى جریان اصلى امامیه که بیشتر توسط متکلمان دوره حضور رهبرى مى‌شد، از عقاید مفوضه که بازماندگان غلات دوره‌هاى پیش‌تر بودند و اساسا در باب امامت نظر دیگرى داشتند، دورى مى‌کردند و سخت با آن مخالف بودند. موضع امامیه در بغداد مرکزیت جامعه امامیه در بغداد در سده سوم (هجری قمرى)، در برابر مفوضه امامى‌مذهب موضع مى‌گرفت و در صدد بود که منظومه دینى امامیه را از عقاید غالیانه بزداید.
آنان با ردّ انتساب علم غیب به امامان (علیه‌السلام) و یا قدرت فوق بشرى و یا انتساب خلق و رزق به ائمه (علیه‌السلام) و تکذیب این باورها، بر عنایت خاص الهى به امامان (علیه‌السلام) و برکات وجودى آنان، تأکید مى‌کردند. ۲.
۲ - اعتقاد امامیه به غیبت و ضرورت وجود امام پس از رحلت امام یازدهم (علیه‌السلام) و با بروز اختلافات در میان جامعه امامیه عراق که بیش از مناطق دیگر شاهد اختلاف‌هاى درون گروهى امامیه بود، اکثریت امامیه و با رهبرى مرکزیت آنان در بغداد و متکلمان بزرگ شیعه در آن عصر، یعنى خاندان نوبختى و دیگران به امامت فرزند امام یازدهم (علیه‌السلام) به عنوان امام دوازدهم معتقد شدند و با وجود اعتقادى ریشه‌دار در میان امامیه که از تداوم امامت در نسل امامان (علیه‌السلام) خبر مى‌داد، به غیبت ولی عصر (علیه‌السلام) ایمان آوردند.
نوع اعتقاد حاکم بر جامعه دوازده امامیان معاصر، با اوایل دوره غیبت صغری نشان مى‌دهد که آنان به هیچ روى غیبت امام دوازدهم (علیه‌السلام) را از خاستگاه عقیده غالیانه «وقف» مطرح نکردند، بلکه آن را به عنوان یک امر واقع پذیرفتند. • اعتقاد به قائم آل‌محمد در واقع گذشت زمان بود که امامیه و علما و متکلمان آنان را به اعتقادى با سابقه مبنى بر غیبت یکى از امامان (علیه‌السلام) فرا خواند، که او را همان قائم آل‌محمد مى‌انگاشت که در آینده ظهور خواهد کرد.
این نکته به خوبى نشان مى‌دهد که چنین نبوده است که بر اساس طرحى، احادیثى در این زمینه تنظیم و روایت شود. بنابراین، اعتقاد به غیبت امام دوازدهم و اعتقاد به اینکه او کسى است که به عنوان قائم ظهور خواهد کرد، در شرایطى ابراز شد که هیچ‌گونه انگیزه خاصى که پیش‌تر براى آن اندیشه‌اى شده باشد، وجود نداشت. ۲.
۳ - آگاهى و نفى اندیشه‌هاى غالیانه عالمان امامى با حفظ اصول خود در نفى اندیشه‌هاى غالیانه، به تدریج به این نکته آگاهى یافتند که سلسلة امامت به شخص امام دوازدهم (علیه‌السلام) پایان یافته، و عصر غیبت قائم آغاز شده است. امامیه همواره از این نظریه دفاع مى‌کرده‌اند که مى‌باید در میان جامعه انسانى امام که حافظ دین خداوند و «حجت» خدا در زمین است، پیوسته وجود داشته باشد و در هیچ حال زمین از حجت خالى نخواهد بود. • نقش کتاب «العلل» فضل بن شاذان در تبیین ضرورت وجود امام به عنوان یک متن مهم بازمانده از نیمه اول سده ۳ (هجری قمرى) باید از کتاب «العلل» فضل بن شاذان نام برد که به روشنى از ضرورت وجود امام بحث کرده است.
برخى از دلیل‌هاى مطرح‌شده از سوى او در وجوب امامت، ضرورت‌هاى اجتماعى وجود امام را منعکس مى‌کند و با بررسى ساختار جوامع بشرى و ضرورت وجود قانون، وجود امام را الزامى مى‌داند. البته فضل بن شاذان بر وجوب عقلى تعیین امام از سوى خداوند تکیه مى‌کند و بى آنکه سخنى از انگاره «اختیار» در بحث امامت و انکار آن داشته باشد، از انتصاب الهى و تلویحا از نظریه «نص» دفاع مى‌کند. او همچنین از امامت به عنوان رهبرى و سیادت جامعه سیاسى سخن به میان آورده است.
بعدها نیز امامیه از امامت به عنوان «ریاست عامه مطلقه بر امور دین و دنیا» یادکرده‌اند. • ضرورت استمرار شریعت و وجود حجت در حقیقت امامیه با وجود اینکه به ختم نبوت پس از رحلت پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله) معتقدند، بر این باورند که حفظ و استمرار شریعت و دین خداوند جز از راه وجود مستمر «حجّت» امکان‌پذیر نیست. او همچنین از ضرورت عقلى نص الهى به امام از سوى خداوند و نفى «اختیار» بحث کرده است. وى بر «نیاز به وجود نص» از این راه استدلال مى‌کند که تعیین معصوم ، بر انسان‌ها ممکن نیست، زیرا ظاهر آدمیان نمى‌تواند روشن‌کننده عصمت آنان باشد و تنها خداوند بر عصمت بندگانش آگاه است. او بر وجوب عقلى نص از سوى پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله) بر جانشین خود و امام مؤمنان استدلال مى‌کند. ۲.۳.
۱ - شرط عصمت امام در قاعده لطف متکلمان در استدلال به قاعده لطف ، افزون بر ثبوت تکلیف عقلی ، ارتفاع عصمت را نیز شرط کرده‌اند، به این معنا که هنگامى مى‌توان بر وجود امام به عنوان لطف تأکید کرد که مکلفان از عصمت برخوردار نباشند و از این رو، براى انجام دادن واجب و امتناع از قبیح ، به وجود رییس نیازمند باشند. طبعا براى چنین رییسى عصمت ضرورى است، چه، مقتضاى درونمایه قاعده لطف است و از آنجا که تنها خداوند کاشف از عصمت امام است، امت را به انتخاب کردن امام راهى نیست و بنابراین، نمى‌توان برپایه استدلال به وجود امامت به عنوان ریاست الهى جامعه مؤمنان، براى «اختیار» جامعه مؤمنان، شأنى در انتخاب امام مفروض دانست، زیرا جدا از لطف و نص، کشف عصمت امام نیز از سوى مردم امکان‌ناپذیر است. ۲.۳.
۲ - انتقال نص و نفى نظام موروثى امامت چگونگى انتقال نص به مؤمنان از مسائل بسیار مهم اندیشه دینى و کلامى امامیه در سده سوم (هجری قمرى) بوده است. امامیه براى نفى نظام موروثى امامت، همواره بر نصب امام از سوى امام پیشین که البته بنابر آموزه «نص» مبتنى بر علم آنان به اراده الهى است، تأکید مى‌کردند. این انتصاب نیز باید متواتر، یعنى از طرق متعدد و به صورتى باشد که احتمال بر تبانى راویان بر جعل، و در نتیجه ساختگى بودن ادعاى امامت، عادتا ممکن نباشد.
برجسته شدن نقش دینى امام به عنوان مرجعیت انحصارى تأویل قرآن و تفسیر شریعت و نفى هرگونه روش‌هاى ظنى در آن، راه را براى نظریه نص الهى هموار کرد. از این رو، شرط اساسى شناخت امام، نصب او از سوى امام پیشین است که در خود، مضمون اصلى «نص»، یعنى شایستگى و فضیلت امام را باید ظاهر سازد. نوبختیان به ضرورت عقلى، معتقد بودند که امامان نسبت به امورى که ذاتا مرتبط با شریعت نیست، عالمند. با این حال، نوبختیان امکان ظهور معجزه را بر دست امام (علیه‌السلام)، منتفى مى‌دانستند.
در باب علم غیب نیز نوبختیان همچون دیگر امامیه غیر مفوض، منکر انتساب آن بر امامان (علیه‌السلام) بودند و آن را ویژه ذات بارى مى‌دانستند. این نمونه‌ها مى‌تواند قرائن قابل اعتمادى بر گرایش متکلمان اواخر سده سوم (هجری قمرى) به محافل امامیه معتدل باشد. در این دیدگاه وجود «تکلیف» عقلا ضرورت وجود امام را توضیح مى‌دهد و تعیین امام را از سوى خداوند واجب مى‌سازد. در این تفسیر از وجود امام، امام تنها یک مفسر قرآن و سنت نبوى نیست، بلکه به عنوان رییس جامعه مؤمنان، کسى است که داراى نفاذ امر و نهى است و طاعتش مفروض است و از این رو، ریاست او، ریاست مطلقه به‌حساب مى‌آید.
صرف وجود چنین کسى در هنگامى‌که از وجوب تکلیف و ثبوت آن سخن گفته مى‌شود، براى مؤمنان امرى واجب است، چه، مقتضاى لطف بارى تعالى است. بر این اساس، تصرف امام د ر امت ، لطف است و مصلحت دینى آنان را در بر دارد.
منبع: ج۱۱، ص۱۴۹
موارد مرتبط
برای این صفحه موردِ مرتبطی ثبت نشده.