امامت (فقه سیاسی): امامت نزد زیدیه

درباره نظریه سیاسى زیدیه و اندیشه امامت نزد آنان، ابتدا باید توضیح داد که زیدیه از تحولات و دگرگونى‌هاى فکرى و مذهبى گوناگونى در طول تاریخ خود برخوردار بوده‌اند.در سده دوم (هجری قمرى) جدا از شخصیت محورى زید بن علی ، گروه‌ها و گرایش‌هاى مختلفى از جمله جارودیه و ابتریه در میان زیدیه وجود داشتند که هر یک داراى عقاید ویژه خود در باب امامت بودند. در همان سده و نیز در سده سوم (هجری قمرى)، وجود برخى شخصیت‌هاى محورى در زیدیه عراق و حجاز و یمن همچون محمد بن عبدالله نفس زکیه ، قاسم رسی و یحیی هادی الی الحق ، پیشواى دولت زیدى یمن، تحولاتى در عقیده و اندیشه دینى زیدیه ایجاد کرد که طبعا مسئله امامت نیز برکنار از آن نبود.این تحولات البته به دلایل شرایط خاص تاریخى به وجود مى‌آمد و تحت تأثیر اندیشه‌هاى محافل امامى، یا معتزلى و حتى سنى بود. ۳. ۱ - ارکان امامت در اندیشه زیدیه • امر به معروف و نهی از منکر مهم‌ترین رکن دینى و اعتقادى زیدیه از دیرباز مسئله امر به معروف و نهی از منکر بوده، و امامت به عنوان تابعى از این مسئله مطرح بود. از این رو، زیدیه بیش از آنکه با امامیه و دیگر فرق شیعى در این زمینه نزدیکى فکرى داشته باشند، به اهل‌سنت نزدیکند؛ چراکه نظریه امامت نزد آنان بیش از آنکه یک ضرورت دینى و داخل در منظومه کلامى باشد، یک ضرورت اجتماعى و سیاسى در امت اسلامى است. • مسئله مرجعیت دینى مسئله مرجعیت دینى اهل‌بیت (علیه‌السلام) که ضرورتا مرتبط با نظریه سیاسى آنان در باب امامت نیست، چیزى است که زیدیه به آن معتقدند. به عبارت دیگر، آنان تلازمى میان امامت و زعامت دینى با زعامت سیاسى قائل نیستند، گرچه از شرایط و وظائف دینى امام - یعنى حاکم اسلامى - سخن مى‌گویند. طبعا در چنین دیدگاهى، «امامت منصوص» معنا و مفهومى نخواهد داشت و امام مشروعیت خود را به‌طور مستقیم نه از خداوند، بلکه از اجماع امت مى‌گیرد. • اصل شورا و حق امامت زیدیه بر «اصل شورا» که در شعار «الرضا من آل محمد» نمودار مى‌شد، بسیار تأکید داشتند. زیدیه به «حق» در امامت باور داشتند، یعنى معتقد بودند که تنها اشخاص معینى مى‌توانند به زعامت سیاسى و حکومت دست یابند و چنین نیست که هرکس بتواند مقام امامت را از آن خود کند. اهل‌سنت نیز معتقد بودند که تنها قریشیان شایسته امامت و خلافتند، و زیدیه در این مورد مشابه آنان عمل مى‌کردند. بدین‌سان، زیدیه بر خلاف امامیه به «انتخاب» و نه «نص» معتقد بودند و از این رو، در باور ایشان امام شخصى نبود که از پیش تعیین‌شده باشد و تنها امت مکلف باشند که امامت او را پذیرا شوند، بلکه پذیرش امت، در تعیین امام نقش اساسى داشت. زیدیه همچنین شرایطى را براى امام در نظر مى‌گرفتند که مهم‌ترین آنها فاطمی بودن و نیز مشروعیت یافتن شخص امام به دلیل اقدام به «دعوت» بود. دعوت، همانا اقدام براى امر به معروف و نهى از منکر و دست بردن به شمشیر در هنگام ضرورت بود. بر اساس مقوله امر به معروف و نهى از منکر، تکلیف امت قیام به امر به معروف و نهى از منکر و همراهى با «دعوت» به آن است. در نظریه سیاسى زیدیه، امر به معروف و نهى از منکر با قیام یک تن که از نسل فاطمى است، صورت مى‌گیرد و او با «خروج» خود بر حکومت جور و قیام به سیف، زمینه امر به معروف و نهى از منکر را در جامعه فراهم مى‌کند و بر امت نیز فرض است که با او بیعت و اظهار وفادارى کنند. گرچه بیعت امت با شخص قائم به سیف فرض و تکلیف است، ولى تحقق عینى رهبرى وى در قیام به امر به معروف و نهى از منکر، با پذیرش امت صورت مى‌پذیرد. ۳. ۳ - موضع زیدیه نسبت به خلافت نخستین زیدیه همچون سایر فرق اسلامى نسبت به عصر نخستین اسلامى و خلفاى راشدین موضع خود را بیان کرده‌اند. موضع زیدیه در باب خلافت نخستین هر چه باشد، گرچه در ساختار نظریه سیاسى آنان تأثیر مى‌گذارد، ولى لزوما عین آن نیست، چه، زیدیه و سایر فرق اسلامى به خلافت نخستین، یا بخشى از آن به عنوان عصر زرین خلافت و امامت مى‌نگریسته‌اند و آن را به عنوان الگوى حکومت در اسلام تلقى مى‌کرده‌اند و تجربه تاریخى سیاسى امت را متأثر از آن، و نه به‌طور کامل مطابق با آن مى‌پنداشتند. ۳. ۴ - مفهوم نص در میان زیدیه ملاحظه مى‌کنیم که زیدیه - و البته با اختلاف نظرى که میان آنان وجود داشته است - درباره امامت حضرت على (علیه‌السلام) و حتى حسنین (علیه‌السلام) قائل به وجود «نص» و یا گونه‌اى «نص» شده‌اند. جارودیه معتقد به نص آشکار بر حضرت على (علیه‌السلام) و حسنین (علیهمالسلام) از سوى پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله) بودند، در حالى که برخى دیگر از رجال زیدى تنها معتقد به گونه‌اى از نص بودند، یعنى اعتقاد داشتند که تنها تعابیرى اشاره وار به وصف حضرت على (علیه‌السلام)، و نه تصریح به نام ایشان از سوى حضرت رسول (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله) به کار رفته است. ب. ت. ب. آنچه یاد شد، زیدیان گرچه در نظریه سیاسى خود براى «نص» اعتبارى قائل نبودند، ولى امامت شخص حضرت على و حسنین (علیهماالسلام) را به گونه‌اى برجسته‌تر تفسیر مى‌کرده‌اند. گفتنى است که مفهوم «نص» در میان جارودیه با مفهومى که امامیه از آن در نظر دارند، تفاوت اساسى دارد.