امامت (فقه سیاسی): امامت نزد غلات

خاستگاه غلات شیعه و جایگاه فعالیت‌هاى دینى و سیاسى آنان در سده‌هاى اول تا سوم (هجری قمرى)، کوفه بود. از نخستین نشانه‌هاى ظهور غلات در صحنه سیاسى، اجتماعى و دینى کوفه، این مطلب استنباط مى‌شود که غلات از همان آغاز گروه‌هایى سیاسى بودند که در فضاى آشفته سیاسى نیمه دوم سده اول (هجرى قمری) و تحت تأثیر انگاره‌اى دینى، با موضعگیرى خاص در صدد دستیابى به قدرت بودند. غلات با ماهیت دینى بخشیدن به حکومت، در صدد بودند مشروعیت حکومت‌هاى موجود را از میان ببرند و براى فعالیت و مبارزه سیاسى خود مشروعیت کسب کنند. سیاسى بودن جنبش مختار (در گرایش غالیانه کیسانیه ) و جنبش دعوت عباسی که خاستگاهى شیعى و غالیانه داشت و پیوند سیاست با اندیشه دینى در آن دو جنبش غالیانه پوشیده نیست، گواه این واقعیت است. از این رو، اندیشه امامت در میان غلات انقلابى سده‌هاى اول و دوم (هجرى قمری) بسترى کاملاً سیاسى داشت. ۴. ۱ - سیر تاریخى غلات اگرچه غلات اصولا تنوع بسیارى داشتند و مى‌توان در میان محافل شیعى کوفه و سپس شهرهاى دیگر اسلامى از طیف‌هاى گوناگون آنان سخن گفت، اما اغلب گروه‌ها از ماهیت فکرى و دینى مشابهى برخوردار بودند. خطى مشخص از غلات کیسانى (و شاید پیش از آن سبائیه) و سپس غلات شیعى عباسى و گروه‌هاى وابسته، تا غلات علوى و خطابیه و نهایتاً اسماعیلیه و قرامطه، و نیز غلات نیمه اول سده سوم (هجرى قمری) که خود را در فرقه غالیانه نصیریه یافتند، قابل ترسیم است. تأثیر عقاید غلات در صوفیانی نزدیک به محافل امامى چون حلاج و در سده‌هاى بعدى در فرقه‌هاى حروفیه و مشابه آن نیز قابل مشاهده است. ۴. ۲ - مفاهیم اساسى اندیشه امامت اگر از مفاهیم اساسى اندیشه امامت نزد غلات سخن گفته شود، دست‌کم از لحاظ کلیات مى‌توان آن را امرى عمومى تلقى کرد. از جمله این مفاهیم: اندیشه نفى مرگ امام و ادعاى غیبت (و طبعا وقف) درباره او، که در نمونه‌هاى کهنى سده اول (هجرى قمری) مشاهده مى‌شود. نقش امام در «آخرالزمان» و پیروزمندى او بر ظلم‌ها و بیدادها؛ مفاهیم رجعت و مهدویت . خدا انگارى امامان، از ویژگى‌هاى غلات، و نمونه‌هاى کهنى این اندیشه. حلول روح یا نور خداوند در جسم امام و تناسخ ؛ امام مظهر روح خداوند و محل استقرار نور الهى. نور خداوند از راه زنجیره‌اى فرا تاریخى از انبیاء و اوصیای آنان به امامان رسیده است. گاهى تمایز میان «خداى زمین» و «خداى آسمان»؛ مراد از خداى زمین، امام است. در تفسیر غلات از مرجعیت دینى امام و نحوه ارتباط او با خداوند، سخن از الهام و وحی الهى و علم لدنی امام آمده است. در تفسیر باطنى آنان از قرآن و شریعت، اصل دیندارى بر معرفت امام استوار است و این معرفت گوهر ایمان به شمار مى‌رود. در این تفسیر، غلات به تعطیل شریعت و گرایش به اباحه‌گری نیز می‌گراییدند.