دکترین
اموال (فقه): تدوین و طبقه‌بندی مباحث اموال
افزون بر ضوابط تعیین شده در سنت نبوی، برخی شیوه‌های کاربردی خلفای نخستین، خود دست مایه‌ای شد تا فقیهان و محدثان مخصوصاً در روزگار عباسیان، با بهره‌گیری از آنها به تدوین مباحث اموال و طبقه‌بندی آنها بپردازند و آثاری نظری و گاه کاربردی در این موضوع تألیف کنند. با اینکه فقیهان همیشه اشراف و نظارتی مستقیم بر نظام مالی دولت اسلامی نداشتند، اما از نظر تطبیق مبانی نظری، آراء و آثار فقهی آنان از اهمیت کاربردی بسزایی برخوردار بوده است؛ زیرا احکام و مسائل مرتبط به امور خلافت، می‌بایست توسط فتاوی فقیهان با قوانین شرع منطبق می‌گردید.
از این‌رو، در میانه سده ۲ق که شام منطقه‌ای حساس و جهادی بود، اقتضای محیط، فقیهی چون اوزاعی را بر آن داشت تا با تألیف اثری با عنوان السیر ، در خلال پرداختن به احکام جنگ ، ضوابط مربوط به اموال مسلمانان را نیز تدوین نماید. برپایه شیوه نگارش، این کتابها را می‌توان در شمار کتب فقه روایی قرار داد. در سخن از تقسیمات اموال در بابی به همین مفهوم، مؤلف نخست به اموال سه گانه‌ای که خاص رسول اکرم - صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم- است، اشاره دارد.
بخشی از اموال مسلمانان که به شخص خاصی تعلق ندارد و بیت‌المال به شمار می‌رود، در ادامه آن آمده است؛ ساکنان این سرزمینها در مقابل اسلام و مسلمانان، یا برخوردی آشتی‌جویانه از خود نشان داده، یا دست بر سلاح برده، و ایستادگی کرده‌اند و نوع سوم آنانکه با رغبت اسلام آورده‌اند که در نهایت در هر ۳ صورت، قلمرو ایشان به دست سپاه اسلام گشوده شده است. در این میان، جایگاه اینگونه از اراضی‌ِ به دست آمده متفاوتند.
بر همین مبنا برای نوع اول، قانون عشر برای گونه دوم، مقررات جزیه مقرر گشته، و سرزمینهای نوع سوم یا در شمار فی‌ء قرار گرفته، از اموال عمومی تلقی می‌شود، یا در زمره غنایم، میان سپاه اسلام تقسیم می‌گردد. مؤلف به تفصیل به فتوحات بدون خون‌ریزی می‌پردازد که سرزمینهای گشوده شده در خلال آن، در شمار فی‌ء قرار می‌گیرند و نیز چنانکه بومیان سرزمینی اسلام آورند، بر اراضی ایشان احکام عشر و نه خراج ، جاری می‌گردد. در این بخش، به نوع رفتار مالی برخی خلفا و دقت ایشان در پرهیز از اتلاف بیت‌المال اشاره شده است. آن گروه از زمینهایی که به هر دلیل دیگر مالکی ندارند، اقطاع به شمار می‌آیند و حکم امام وقت بر آن جاری می‌گردد. ۳.۴.
۵ - انفال در بخش مربوط به انفال ، پس از بیان اسباب نزول سوره انفال ، چرخش سخن از مفهوم نخستین انفال به آیه تخمیس در نسخ آن، و در نهایت مشخص شدن مصارف انفال است. ۳.۴.
۷ - اخذ مالیات از کالاهای تجاری بررسی روایات مربوط به اخذ مالیات از کالاهای تجاری در بخش دیگر آمده است.
منبع: ج۷، ص۳۳۳-۳۶۹، به کوشش محمد زهری نجار، بیروت، دارالمعرفه · ج۱، ص۱۵۰ · ج۱، ص ۳، ضمن موسوعة الخراج، بیروت، ۱۳۹۹ق/۱۹۷۹م · ج۱، ص ۱۸، ضمن موسوعة الخراج، بیروت، ۱۳۹۹ق/۱۹۷۹م · ج۱، ص ۶۰ -۶۱، ضمن موسوعة الخراج، بیروت، ۱۳۹۹ق/۱۹۷۹م · ج۱، ص۲۵۸ · ج۱، ص۱، به کوشش شفیق شحاته، قاهره، ۱۹۵۴م · ج۱۰، ص۲۲۲، به کوشش شعیب ارنؤوط و دیگران، بیروت، ۱۴۰۴ق/۱۹۸۴م · ج۱، ص۱۱۳ · ج۱، ص۸۵ -۸۶، به کوشش شعیب ارنؤوط و دیگران، بیروت، ۱۴۰۴ق/۱۹۸۴م · به کوشش عبدالامیر علی مهنا، بیروت، ۱۹۸۸م · ج۱، ص ۲۱-۲۳، به کوشش عبدالامیر علی مهنا، بیروت، ۱۹۸۸م · ج۱، ص۶۴، به کوشش عبدالامیر علی مهنا، بیروت، ۱۹۸۸م · ج۱، ص ۱۵۶، به کوشش عبدالامیر علی مهنا، بیروت، ۱۹۸۸م · ج۱، ص ۱۶۸-۱۷۰، به کوشش عبدالامیر علی مهنا، بیروت، ۱۹۸۸م · ج۱، ص ۲۲۰، به کوشش عبدالامیر علی مهنا، بیروت، ۱۹۸۸م · ج۱، ص ۲۷۱، به کوشش عبدالامیر علی مهنا، بیروت، ۱۹۸۸م · ج۱، ص۵۵۹، به کوشش شاکر ذیب فیاض، ریاض، ۱۴۰۶ق/ ۱۹۸۶م · ج۱، ص۲۷۶، به کوشش عبدالامیر علی مهنا، بیروت، ۱۹۸۸م · ج۱، ص ۲۸۷، به کوشش عبدالامیر علی مهنا، بیروت، ۱۹۸۸م · ج۱، ص ۲۹۴، به کوشش عبدالامیر علی مهنا، بیروت، ۱۹۸۸م · ج۱، ص۳۰۲، به کوشش عبدالامیر علی مهنا، بیروت، ۱۹۸۸م · انفال/سوره۸، آیه۱ · انفال/سوره۸، آیه۴۱ · ج۱، ص۳۰۳، به کوشش عبدالامیر علی مهنا، بیروت، ۱۹۸۸م · ج۱، ص ۳۳۲، به کوشش عبدالامیر علی مهنا، بیروت، ۱۹۸۸م · ج۱، ص ۳۴۳، به کوشش عبدالامیر علی مهنا، بیروت، ۱۹۸۸م · ج۱، ص ۳۵۱، به کوشش عبدالامیر علی مهنا، بیروت، ۱۹۸۸م · ج۱، ص ۴۶۷، به کوشش عبدالامیر علی مهنا، بیروت، ۱۹۸۸م · ج۱، ص ۴۹۳-۴۹۴، به کوشش عبدالامیر علی مهنا، بیروت، ۱۹۸۸م · ج۱، ص ۴۹۴، به کوشش عبدالامیر علی مهنا، بیروت، ۱۹۸۸م · ج۱، ص ۵۱۱، به کوشش عبدالامیر علی مهنا، بیروت، ۱۹۸۸م · ج۱، ص۲۸۶ · ج۱، ص۲۳۷ · ج۱، ص۳۵، بیروت، ۱۴۰۵ق/۱۹۸۵م · ج۱، ص۲۴۹، بیروت، ۱۴۰۵ق/۱۹۸۵م · ج۱، ص۲۵۸-۲۶۰، بیروت، ۱۴۰۵ق/۱۹۸۵م
موارد مرتبط
برای این صفحه موردِ مرتبطی ثبت نشده.