امکان شناخت خداوند: دیدگاه عقل‌گرایان

عقل گرایان (rationalists) آن دسته از متفکرانی‌اند که حجیت و اعتبار عقل را در معرفت پذیرفته‌اند. و اصول و مبادی عقلی را شالوده‌های معرفت بشری می‌دانند. و بر این عقیده‌اند که بدون به رسمیت شناختن خرد و اصول عقلی هیچ‌گونه معرفتی برای انسان حاصل نخواهد شد. حتی معرفت‌های حسی و سطحی نیز مبتنی بر مبادی عقلی است تا چه رسد به معرفت‌های علمی تجربی، و معرفت‌های مستند به نصوص و ظواهر وحیانی . عقل در کلام ماتریدیه نیز جایگاه والایی دارد. (برای آگاهی بیشتر در این باره به کتاب «درآمدی بر علم کلام» از نگارنده رجوع شود.) در هر حال، در جهان اسلام فلاسفه و متکلمان بر این عقیده‌اند که از طریق تفکر عقلی می‌توان خدا را شناخت. اگر چه در حدود توانایی عقل اتفاق نظر ندارند. چنان که دلایلی که برای اثبات وجود خدا اقامه کرده‌اند، و نیز روش‌هایی که برای بحث درباره صفات خداوند برگزیده‌اند یکسان نیست. طرفداران این دیدگاه بر این مطلب تاکید ورزیده‌اند که پیمودن راه عقل برای نیل به معارف الهی و درک حقایق متافیزیک ، کار آسانی نیست و به استعداد مهارت و ورزیدگی ویژه‌ای نیاز دارد. در غیر این صورت، نتیجه مطلوب به دست نخواهد آمد، و چه بسا به انحراف خواهد کشید. ذهن برای این که آماده تفکرات ماوراءالطبیعی بشود مراحلی از تجرید را باید طی نماید... بدون شک معانی و مفاهیم حکمت الهی آن گاه که بخواهد در سطح تعقلات فلسفی ظاهر گردد یک ظرفیت ذهنی و گنجایش فکری خاصی را ایجاب می‌کند که با ظرفیت ادبی یا فنی یا طبیعی یا ریاضی کاملا متفاوت است، یعنی ذهن باید در یک بعد و جهت خاص وسعت یابد تا ظرفیت این گونه اندیشه‌ها را پیدا کند.» قرآن کریم و احادیث اسلامی این روش را تایید می‌کنند، دلایل و شواهد آن در نقد دیدگاه ظاهرگرایان بیان خواهد شد. در این جا به این آیه از قرآن کریم بسنده می‌کنیم که تفکر در نظام آفرینش را از ویژگی‌های خردمندان دانسته و آنان را به این ویژگی می‌ستاید. چنان‌که می‌فرماید: «ان فی خلق السماوات و الارض و اختلاف اللیل و النهار لآیات لاولی الالباب الذین یذکرون الله قیاما و قعودا و علی جنوبهم و یتفکرون فی خلق السماوات و الارض ربنا ما خلقت هذا باطلا سبحانک فقنا عذاب النار.» منبع: اصول فلسفه و روش رئالیسم، ج۵، ص۳۳ـ۳۴، مقدمه · آل عمران/سوره۳، آیه۱۹۰۱۹۱