انابه (واژگان قرآنی): فرق توبه با انابه

حقیقت انابه و تفاوت آن با توبه : از آیات «... و یَهدی اِلَیهِ مَن اَناب اَلَّذینَ ءامَنوا وتَطمَئِنُّ قُلوبُهُم بِذِکرِ اللّهِ...» برمی‌آید که ایمان و آرامش قلب با یاد خدا ، همان انابه است و آن نوعی آمادگی از جانب بنده است که هدایت الهی را در پی دارد. در توضیح انابه و بیان حقیقت آن، گفته‌های گوناگونی ارائه شده است؛ برخی گفته‌اند: انابه بازگشت به سوی خدا و بازگشت به فطرت توحیدی است؛ مُنیبینَ اِلَیهِ». تکیه روی «منیبین الیه» در آیه «و اِذا مَسَّ النّاسَ ضُرٌّ دَعَوا رَبَّهُم مُنیبینَ اِلَیهِ...» ب. ت. ب. مفهوم لغوی انابه، برای اشاره به این معناست که پایه و اساس در فطرت انسان توحید و خدا پرستی ، و شرک امر عارضی است، که وقتی شخص از آن قطع امید می‌کند خواه ناخواه به سوی ایمان و توحید باز می‌گردد. ۴. ۱ - منظور از شخص منیب برخی انابه را متضمن ۴ امر محبت خدا ، خضوع برای او، اقبال به او و اعراض از غیر او دانسته و گفته‌اند: اگر این ۴ خصلت در کسی جمع نشود، وی مستحق اسم منیب نیست. به عقیده ایشان در لفظ انابه معنای اسراع و رجوع و تقدم نهفته است، بنابراین، منیب کسی است که به سوی خشنودی خدا بشتابد و همواره به او بازگشته و به سوی آنچه خدا دوست دارد پیشی گیرد. ۴. ۲ - انابه غایت درجات توبه براساس آنچه گذشت بین انابه و توبه تفاوت وجود دارد که موارد استعمال انابه در قرآن و سنت آن را تایید می‌کند. انابه رجوع به خدا از همه چیز غیر از خدا و اقبال به او با سِرّ و قول و فعل است تا اینکه شخص دائماً در فکر خدا و ذکر او و اطاعتش باشد، بنابراین، انابه غایت درجات توبه و برترین مراتب آن است، زیرا توبه، بازگشت از گناه است؛ ولی انابه افزون بر آن بازگشت از مباحات نیز هست و آن از مقامات والاست. ۴. ۳ - نظرات دیگر در فرق بین توبه و انابه در تفاوت توبه و انابه نظرات گوناگون دیگری نیز ارائه شده است؛ از جمله: ۱. توبه پشیمانی از فعل و انابه ترک گناهان و شاهد آن قول امام سجاد (علیه السلام)است: «اللهم ان یکن الندم توبةً إلیک فأنا أندم النادمین و ان یکن الترک لمعصیتک انابةً فأنا أوّل المنیبین = خدایا، اگر پشیمانی توبه است پس من پشیمان‌ترین پشیمانان هستم و اگر ترک معصیت انابه است پس من اولین انابه کنندگانم». ۲. توبه در افعال ظاهری است و انابه در امور باطنی . ۳. توبه رهبت ( ترس و بیم ) است و انابه رغبت ( اشتیاق ). ۴. انابه مقامی پس از مقام توبه است. ۵. توبه بازگشت از معصیت به اطاعت و انابه بازگشت از غفلت به ذکر و فکر است. ۶. اگر سبب بازگشت، ترس از عقوبت باشد، توبه و اگر رغبت در ثواب باشد انابه است. ۷. انابه بازگشت بنده است به خدای خویش با دل و همت ؛ ولی توبه بازگشت بنده است از معصیت به اطاعت. ۸. توبه و استغفار و انابه همه توجه به خداست؛ اما استغفار توجهی است که پس از توبه است و انابه توجهی است که پس از استغفار دست می‌دهد. ۴. ۴ - نظر مفسران و لغویان در این مورد البته بسیاری از مفسران و لغویان انابه را هم‌معنای توبه دانسته‌اند. برخی آن را بازگشت به سوی خدا با توبه و برخی اقبال به سوی خدا و توبه و بازگشت به اطاعت الهی دانسته‌اند. برخی دیگر آن را فرود آوردن نفس و قرار دادن آن در منزلی از منازل سلوک دانسته و آن را به معنای آمادگی عملی و خارجی برای توبه و سلوک به سوی خدا به حساب آورده‌اند، به همین جهت انابه با حرف «الی» به‌کار می‌رود تا بر سیر و رسیدن به غایت دلالت کند. منبع: رعد/سوره۱۳، آیه۲۸-۲۷ · المیزان، ج۱۱، ص۳۵۳ · روم/سوره۳۰، آیه۳۱-۳۰ · روم/سوره۳۰، آیه۳۳ · تفسیرنمونه، ج۱۶، ص۴۳۳ · التوبة و الانابه، ص۳۷۹ · جامع السعادات، ج۳، ص۹۰ · الفروق اللغویه، ص۱۴۷-۱۴۶ · فرهنگ اصطلاحات و تعبیرات عرفانی، ص۱۳۷ · توبه در قرآن و سنت، ص۴۲ · جامع‌البیان، مج۸، ج۱۳، ص۱۸۹ـ۱۹۰ · تاج‌العروس، ج۲، ص۴۵۵، «نوب» · قاموس قرآن، ج۷، ص۱۱۸ · لسان‌العرب، ج۴، ص۳۱۹ · التحقیق، ج۱۲، ص۲۷۰، «نوب»