انتظار از قرآن در تفاسیر: تاثیر و تاثر در فرایند تفسیری مفسران

اکنون در جهت مطالعه عینی این تاثیر و تاثر در فرایند تفسیری مفسران قرن چهارده، چند مکتب تفسیری عمده و به نام را مورد بررسی قرار می‌دهیم و در این شماره به دلیل فراهم بودن موضوعات مورد نظر به دو تفسیر می‌پردازیم: ۱. جد ششم او فقیر عبدالله برای ادای مناسک حج از هند عازم مکه شد که پس ادای مراسم در مصر استقرار یافت. او برای ادامه تحصیل در مدارس ثانویه وارد قاهره شد و مدرک تحصیلی (دارالعلم) را کسب نمود و در همانجا بود که با (عباس محمود عقاد) پیشتاز ادبیات نوین مصر آشنا گردید. وی در نتیجه تلاش‌های سیاسی و اقدامات اصلاح طلبانه در ۵۵ سالگی روز دوشنبه ۷ جمادی الثانی ۱۳۸۶ هـ. ق در زندان قاهره با دو تن از همفکرانش به شهادت رسید. ۴.۱. ۲ - انتظار از دین یکی از پیش فرضهای مهم مفسران متون دینی، تعریفی است که آنان از دین می‌شناسند و انتظاراتی است که از آن دارند. ۱. ۲. تشکیلات سیاسی و شکل حکومت وخصوصیات آن. ۳. نظام اجتماعی و آنچه در پایداری آن تاثیر دارد. ۴. سیستم اقتصادی و فلسفه و تشکیلات آن. ۵. حقوق بین الملل و همبستگی جهانی. زیرا کسی که هستی را حکیمانه و هدفدار می‌شناسد و به حقانیت و کمال و واقع گرایی وحی معتقد است، هرگاه بداند خداوند، آخرین سخنان را با بشر در میان گذاشته و از او خواسته است تا برای همیشه به آن سخنان وفا‌دار و معتقد بماند و بدان‌ها تکیه کند، از مجموع این باورها، این انتظار سر بر می آورد که پس باید قرآن، به گونه‌ای باشد که همه نیازها را پاسخ دهد تا بتواند پایدار بماند و مورد اتکا و اعتماد باشد. فطرتی که در همه انسان‌ها و در همه نسل‌ها و عصرها حضور دارد و تغییر نمی‌پذیرد. او در مجالی دیگر می‌نویسد: (در این رسالت، شریعتی آمده است که زندگی انسان را از تمام جنبه‌ها مورد توجه قرار داده و برای هرجنبه، برنامه‌ای دارد. نادرستی این پندار بدان جهت است که اساسی‌ترین قاعده دین را که همان وجهه ثبات و واقع بینی و واقع نمایی آن است مخدوش می‌سازد و دستخوش فراز و نشیبهای فهم بشری می‌داند به گونه‌ای که دیگر اصلی ثابت برای دین نمی‌ماند! کسانی که چنین پندارند، پندارشان با سخن کسانی که اساسا دین را ساخته فکر انسان می‌دانند و وحی را منکرند، تمایز چندانی ندارد! زیرا نتیجه‌ای همسان دارد.) وی با این که برای عقل در فهم پیام وحی و معارف دین ارزش والایی قایل است اما از خردگرایی مطلق و عقل محوری، سخت گریزان است و با صراحت هرچه تمامتر تفسیر قرآن براساس پیش فرض‌ها ی عقلی را رد می‌کند، چه پیش فرض‌ها از نوع مقولات منطقی و فلسفی و مباحث عقلی محض باشد و چه آمیخته‌ای از تجربه و عقل! او عقل را شاگردی شایسته می‌داند که در برابر معلم وحی، حق پوشیدن کسوت استادی و نشستن بر کرسی قانون گذاری ندارد. مونتگمری می‌گوید، مسلمانان با حفظ اعتقاد به حقانیت قرآن باید بپذیرند که برخی از مطالب غیر مهم و ثانوی آن اشتباهات انکارناپذیری دارد! ) چنانکه پیداست مشکل مستشرقانی چون مونتگمری این است که قرآن را همسان تورات و انجیل تحریف شده، نگریسته‌اند و بی آنکه در آن به پژوهش و ادراک پردازند، چشم بسته درباره آن، همان نسخه را نوشته‌اند که برای کتابهای مقدس خود! وی بر اساس این بینش ، بیان ویژه‌ای در تفسیر آیه ۱۲۲ سوره توبه دارد، آنجا که خداوند می‌فرماید: «و ما کان المؤمنون لینفروا کافة فلولا نفر من کل فرقة منهم طائفة لیتفقهوا فی الدین ولینذروا قومهم اذا رجعوا الیهم لعلهم یحذرون؛ ضرورت ندارد که همه مؤمنان (برای جهاد ) کوچ کنند، پس چرا از هرگروهی عده‌ای کوچ نمی‌کنند تا تفقه در دین نمایند و آنگاه که بازگشتند قومشان را از نافرمانی پروردگار برحذر دارند.» وی در تفسیر این آیه می‌نویسد: (آنچه به نظر من می‌رسد این است که دعوت کوچ کردن، دعوت برای حرکت به سوی میدان جهاد است و مؤمنان در این حرکت و در این میدان به درک حقایق دین نایل می‌شوند، آنان که برای جهاد خروج می‌کنند، سزاوارترین مردم برای درک مفاهیم دین هستند، زیرا بسیاری از اسرار و معانی دین بر ایشان آشکار می‌شود، اما آنان که (قاعد) و راکد و زمین گیر بوده‌اند، نمی‌توانند بسیاری از واقعیتها را شاهد باشند و باید از اهل حرکت و تلاش، کسب فهم کنند. شاید برخی گمان کنند که موضوع، عکس چیزی است که گفتیم، زیرا به طور معمول کسانی که بر جای می‌مانند و حرکت و قیام ندارند فرصت بیشتری برای تحصیل و تامل می‌یابند! ولی تجربه نشان داده است که عناصر راکد و بی تحرک نمی‌توانند درک عمیق و صحیحی از دین داشته باشند، هرچند وقت زیادی برای مطالعه بگذارند. حقایق دین بر کسی آشکار می‌گردد که پویا و تلاشگر در صحنه جهاد و عمل باشد نه برای آنان که درکتابها غرقند و در زاویه اوراق، اعتکاف گزیده‌اند! چنین کسی قرآن را براساس پیش فرض‌های خود ارزیابی و تفسیر نمی‌کند، و چیزی را که قرآن اثبات کرده نفی یا تاویل نمی‌کند! او می‌نویسد: (این تفسیر بر مبنای عقیده امامیه است و روش آن همان روش م. ب. و شاید همین نکته ما را از بحث درباره آن بی نیاز سازد.) به هرحال اهمیت این تفسیر، دلیل موجهی است برای تامل بیشتر نسبت به نگرش‌ها و مبانی و پیش فرض‌های نویسنده آن، که تاثیری به حق در تکون تفسیر المیزان داشته است. ۴.۲. ۱ - شخصیت علامه‌طباطبایی چنانکه پیش تر یاد شد، آگاهی اجمالی از شخصیت نویسنده می‌تواند مفید باشد. ش در تبریز تولد یافت و در سال ۱۲۹۷ به تحصیل علوم دینی روی آورد و در طول هفت سال، صرف ، نحو ، معانی ، بیان ، سطح فقه و اصول ، منطق ، فلسفه و کلام را فرا گرفت، در سال ۱۳۰۴ عازم نجف شد و در آنجا ضمن تحصیل، شش رساله در موضوعات فلسفی به رشته تحریر درآورد. درسال ۱۳۱۴ به زادگاه خویش بازگشت و در مدت بیش از ده سال، نه رساله در زمینه اثبات ذات ، اسماء و صفات، افعال و ولایت و نبوت تدوین کرد. درسال ۱۳۲۵ از تبریز به قم هجرت کرد و به تدریس و تحقیق و تدوین همت گماشت و بیش از دوازده اثر به یادگار گذاشت که تفسیرالمیزان در بیست مجلد مهمترین آنهاست. علاوه بر تفسیر المیزان، دیگر آثار علامه، از دو ویژگی اتقان و استواری علمی و همچنین کارآیی و سازندگی فکری و اجتماعی برخوردار بود مانند اصول فلسفه و روش رئالیسم که نظر به تحکیم بنیادهای عقیدتی نسل معاصر و افشای اندیشه‌های ماتریالیستی داشت. او با همه این افتخارات در سال ۱۳۶۰ به لقای الهی پیوست. و مفسر با این عقیده و پیش فهم است که به جستجو در معارف قرآن می‌پردازد و انتظارهای خود را از آن می‌جوید. علامه، دین را حقیقتی فعال، سازنده و مؤثر و حاضر در همه ابعاد زندگی مادی و معنوی می‌داند و نه آداب و رفتار تشریفاتی و اعتباری. وی در برخی از آثار خود بدین نکته تصریح کرده و می‌نویسد: (آنچه از افکار اروپائیان تراوش می‌کند و تاحدی تعلیمات ناقص دست خورده خودمان آن را تایید می‌کند! این است که یک سلسه اعمال تشریفاتی است که پس از مرگ انسان را خوشبخت می‌سازد… و در هر صورت مشکلات زندگی را باید از راه دانش و مصلحت زمان حل کرد، نه از راه دین و منطق تقلیدی که یادگار عهد اساطیر است! ) او درمجالی دیگر خود به تعریف رسالت و کاربرد دین می‌پردازد و با صراحت اعلام می‌دارد که دین از نظر منطق قرآن، یک روش زندگی اجتماعی است که هم نظر به سعادت و تامین حیات دینوی دارد و هم نظر به سعادت اخروی. و نظر به این که حیات انسان یک حیات متصل است، هرگز این دو جنبه از یکدیگر جدا نیستند. در نظر علامه، دین و قرآن فقط عهده دار حل مشکلات روحی و روانی و تعیین نوع ارتباط انسان با خدا نیست، که به ابعاد نیازها و مشکلات زندگی اجتماعی نظر نداشته باشد و نوع روابط اجتماعی و حکومت به طور کلی به خود انسان و سلیقه و دلخواه او وانهاده شده باشد. بخش اول که ثابتها هستند، همان چیزی است که دین و شریعت نام می‌گیرند و بخش دوم مقرراتی است که زیر نظر پیامبر یا جانشینان شایسته او در شعاع مقررات ثابت دین و به حسب مصلحت وقت و مکان تبیین و تعریف می‌شود. … درپاسخ باید گفت: علوم و معارف انسان بر دو گونه‌اند، برخی متحولند مانند دانشهای مربوط به صنعت و آنچه به جنبه مادیت زندگی مربوط می‌شود و برخی ثابتند؛ این تصویری است که مبتنی بر نسبیت علوم و آرای انسانی است و لازمه آن این است که اصولا حق و باطل و خیر و شر، امور نسبی و اضافی باشند و نه امور حقیقی و در نتیجه معارف اصولی دین هم مانند اعتقاد به مبدا و معاد و ارزش عدل باید اعتباری و نسبی باشد! این روایات بر فرض صحت، مدعی نیست که این مسایل از ظاهر الفاظ قرآن استفاده می‌شود، بلکه بیان این حقایق می‌تواند اعم از دلالت لفظی و دلالت اشاری باشد. زیرا رسالت اصلی قرآن روشن گری است و چیزی که می‌خواهد غیر را روشن سازد، می‌بایست درمرحله نخست روشن گر خود باشد ـ و به تعبیر دیگر کتابی که خود دارای ابهام و نیازمند به روشنگری از برون باشد، چگونه می‌تواند بیان گر غیر باشد و ابهام از دامان مباحث بیرون بزداید! بررسی چگونگی نسبت قرآن با قرآن و با تعالیم پیامبر و معصومین (علیه‌السّلام) از دیدگاه علامه، نکته‌ای است که پژوهش آن نیاز به مجالی دیگر دارد و از دایره این بحث بیرون م. ب.. منبع: ج۱، ص۱۵، بیروت، دارالشروق · ترجمه سید علی خامنه‌ای، ص۱-۳ · ج۱، ص۳۰ · سید قطب، ویژگیهای ایدئولوژی اسلامی، ص۱۱۴ · ج۴، ص۲۱۲۱ · ج۲، ص۸۴۲ · ج۳، ص۱۴۲۲ · ج۳، ص۱۷۶۱ · ج۲، ص۸۰۷ · مائده/سوره۵، آیه۴۸ · ج۲، ص۹۰۲ · توبه/سوره۹، آیه۱۲۲ · ج۳، ص۱۷۳۴ · ج۴، ص۲۰۰۶ · سید قطب، خصایص التصویر الاسلامی ومقوماته، ص۱۶ · ج۳، ص۱۲۲۶ · ج۶، ص۳۷۳۰ · ج۱، ص۲۴۹ · ج۱، ص۲۴۸ · ج۱، ص۲۵۰ · اسلام و احتیاجات واقعی هر عصر، ص۷۷ · اسلام و احتیاجات واقعی هر عصر، ص۸۰ · روابط اجتماعی در اسلام، ص۱۱ · روابط اجتماعی در اسلام، ص۱۴ · اسلام و احتیاجات واقعی هرعصر، ص۳۵ · اسلام و احتیاجات واقعی هر عصر، ص۴۳ · تفسیر المیزان، ج۴، ص۱۱۸ · تفسیر المیزان، ج۴، ص۱۲۱ · نحل/سوره۱۶، آیه۸۹ · تفسیر المیزان، ج۱۲، ص۳۲۴ · تفسیر المیزان، ج۱، ص۷۳