انضباط اجتماعی: مقدمه

اگر قرآن‌کریم با رویکرد تحلیل محتوایی کمی بررسی شود، ملاحظه می‌شود ریشه و مشتق‌های دو واژه «نظم» و «ضبط» هیچ مصداقی در قرآن ندارد و در روایات معصومان (علیهم‌السلام) که در مجموعه‌های حدیثی گردآوری شده، در مقایسه با دیگر موضوعات کمترین فراوانی را دارند. این رویکرد، برآیند بی‌توجهی منابع دینی به‌موضوع نظم و انضباط نیست. در قرآن‌کریم واژه‌گانی که از ریشه‌های «سوی»، «وزع»، «صفف»، «خلق»، «قدر» گرفته شده‌اند، همگی بار معنایی نظم و انضباط و به‌تعبیر دیگر، نظم‌پذیری یا نظم‌دهی را در خود جای داده‌اند. عنوان دو سوره شریفه « صف » و « صافات » مربوط به‌معنای نظم و انضباط است. قرآن‌کریم با تقسیم کار اجتماعی و تبیین‌ساز و کارهای وابسته در روابط اجتماعی، برای نهادینه‌کردن انضباط اجتماعی در میان شهروندان پیشگام است. پیشی نگرفتن بر خدا و پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم) که در قرآن مطرح شده ( اشاره به آیه نخست سوره حجرات )، نحوه سلوک با پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم) (مانند آیه شریفه نجوا) و سلوک پرهیزگاران با یکدیگر (همه آیات سوره‌ی حجرات) یا با مردم و مانند اینها همگی برای باز تعریف و استقرار نظم جدید و مطلوب قرآنی است. قرآن با بیان داستان طالوت و نبرد او با جالوت ، داستان بنی‌اسرائیل و داستان جنگ احد نمونه‌های حقیقی از پیامدهای بی‌انضباطی را برای مسلمانان روایت می‌کند. چنانچه امر به‌ معروف و نهی از منکر و امور حسبیه‌ساز و کار همیشگی قرآنی برای جنبه‌ی کنترل و مهار کارگزاران انسانی، در چارچوب نظم نهادینه شده اجتماعی است. افزون بر قرآن، سیره‌ی رفتاری و گفتاری معصومان (صلوات‌الله‌علیهم) و اولیای الهی که در این مکتب تربیت شده و رشد یافته‌اند، سرشار از مصادیق رعایت نظم و انضباط فردی و اجتماعی در حوزه مسائل فردی و اجتماعی است که در کتب سیره ، نمونه‌های متعددی از آن درج شده است. برخی پژوهشگران شاخص‌هایی را برای انضباط اجتماعی از کلام معصومان (صلوات‌الله‌علیهم)، استخراج کرده‌اند. مواردی نظیر، انجام به‌موقع کار، محکم‌کاری و اتقان کار، کیفیت کار، پرهیز از کم‌کاری و سستی در کار، نشاط و پرهیز از کسالت ، دقت در کار و پرهیز از سهل‌انگاری، پرهیز از ضایع‌کردن کار محوله، مبانی ناظر به‌اسناد سازمانی. ۲. ۲ - فلسفه وضع قوانین قوانین، انضباط‌بخش هستند و نهادینه‌سازی انضباط، فلسفه وضع قوانین است. در سیاست‌های کلی نظام در دوره‌ی چشم‌انداز مسائل زیر تصریح شده است: توسعه‌ی نظم و امنیت عمومی؛ توسعه قانون‌گرایی، تقویت انضباط اجتماعی و وجدان کاری. در سیاست‌های کلی «نظام اداری» نیز آمده است: قانون‌گرایی، اشاعه‌ی فرهنگ مسئولیت‌پذیری اداری و اجتماعی، پاسخگویی و تکریم ارباب رجوع، شهروندان و اجتناب از مواجهه‌ی سلیقه‌ای و فردی در همه‌ی فعالیت‌ها؛ نهادینه‌سازی وجدان کاری، انضباط اجتماعی، فرهنگ خود کنترلی، امانت‌داری ، صرفه‌جویی، ساده‌زیستی و حفظ بیت‌المال ؛ تنظیم روابط و مناسبات اداری بر اساس امنیت روانی، اجتماعی ، اقتصادی ، بهداشتی، فرهنگی و نیز رفاه نسبی آحاد جامعه. در سیاست‌های کلی برنامه‌ی پنجم توسعه نیز گزاره‌های بسیاری از جمله مسائل زیر وجود دارد: امور فرهنگی، تقویت قانون‌گرایی، انضباط اجتماعی، وجدان‌کاری و خودباوری، روحیه‌ی کاری، ابتکار ، درست‌کاری، قناعت ، پرهیز از اسراف و اهتمام به‌ارتقا کیفیت در تولید. امور اجتماعی، تقویت و کارآمد کردن نظام بازرسی و نظارت، اصلاح قوانین و مقررات برای رفع تداخل میان وظایف نهادهای نظارتی و بازرسی؛ یکپارچگی در سیاست‌گذاری، برنامه‌ریزی، ارزشیابی، نظارت و تخصیص منابع عمومی؛ ارتقای شاخص‌های سلامت هوا، امنیت غذا، محیط، بهداشت جسمی و روحی ؛ ارتقای امنیت اجتماعی؛ مبارزه‌ی همه‌جانبه با مواد مخدر و روان‌گردان و اهتمام به‌اجرای سیاست‌های کلی مبارزه با مواد مخدر؛ سامان‌بخشی مناطق حاشیه‌نشین و پیشگیری و کنترل ناهنجاری‌های عمومی ناشی از آن. در همین‌راستا، لایحه برنامه پنج‌ساله‌ی شهرداری تهران، انبوهی از گزاره‌های مربوط به ‌انضباط اجتماعی را در بخش‌های مختلف ازجمله، چشم‌انداز شهر تهران ، اهداف کلی شهر تهران، راهبردهای توسعه شهر و به‌ویژه طرح‌های موضوعی شهر تهران توجه کرده است که اکثر قریب به‌اتفاق آن‌ها با انضباط اجتماعی پیوند دارد. منبع: توبه/سوره۹، آیه۱۲۲ · انضباط اجتماعی، ج۱، ص۱۳۶، تهران، مؤسسه انتشارات مهر، ۱۳۹۲ · میزان الحکمه، ج۱۲، ص۲۶۸، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، ۱۳۶۲ · انضباط اجتماعی، ج۱، ص۱۳۹، تهران، مؤسسه انتشارات مهر، ۱۳۹۲ · سیدمحمدی، ج۱، ص۸۴، ۱۳۷۷