دکترین
انعام: در قرآن
واژه «نَعَم» یک بار و واژه «انعام» ۳۲ بار در قرآن به‌کار رفته است؛ همچنین ششمین سوره قرآن «انعام» نامیده شده که شاید وجه این نامگذاری، بیان تفصیلی احوال چهارپایان در این سوره باشد. ۲.
۱ - نقش انعام درزندگی انسان آیه ۵ سوره نحل پس از بیان آفرینش انسان به آفرینش چهارپایان برای منفعت رسانی به انسان پرداخته است :«والاَنعمَ خَلَقَها لَکُم...» و در ادامه به ذکر فواید آن اشاره کرده است. ابتدا به هرگونه پوشش حاصل از پوست ، پشم ، کرک و موی چهارپایان دامی، با واژه «دفء» اشاره کرده، سپس با کلمه «منافع» به شیر و مشتقات آن، منفعت رکوب، منافع حاصل از پوست و پشم و کرک و موی آنها غیر از پوشش پرداخته و سپس با جمله «و مِنها تَأکُلون» به گوشت چهارپایان دامی اشاره دارد که هر سه مجموعه در زندگی انسان نقش مهمی ایفا می‌کنند:«... فیها دِفءٌ ومَنفِعُ ومِنها تَأکُلون» برخی تقدمِ «منافِع» بر «مِنها تأکُلون» را به ارزش و اهمیت بیش‌تر لبنیات نسبت به گوشت، اشاره دانسته‌اند. ۲.۱.
۱ - جمال و زینت بودن در آیه بعد شکوه و زیبایی بازگشت گله چهارپایان به استراحتگاه و نیز هنگام رفتن به چراگاه را متذکر شده و از این رفت و برگشت به «جمال» یعنی زینت تعبیر کرده است:«و لَکُم فیها جَمالٌ حینَ تُریحونَ و حینَ تَسرَحون» که دیدن این دو منظره زیبا مایه سرور انسان است:برخی استغنا و خودکفایی و استقلال اقتصادی حاصل از این امور را وجهِ جمال و زینت بودن دانسته‌اند وجه تقدمِ «زمان بازگشت به استراحتگاه» بر «زمان رفتن به چراگاه» را فزونی زیباییِ زمان بازگشت به جهت سیر بودن گله و نیز پر شیر بودن پستان‌های آن و... بر زمان رفت دانسته‌اند. ۲.۱.
۲ - حمل بار های سنگین در آیه ۷ سوره نحل ، به حمل بارهای سنگین به آبادی‌های دور و در راه‌های دشوار به وسیله انعام پرداخته که البته این قسمت تنها شتر و بعضی گاوهای باربر را شامل می‌شود:«و تَحمِلُ اَثقالَکُم اِلی بَلَد لَم تَکونوا بلِغیهِ اِلاّ بِشِقِّ الاَنفُسِ» در پایانِ این مجموعه آیات، آفرینش چهارپایان و تسخیر آن را برای آدمی نتیجه رحمت و رأفت الهی دانسته است :«اِنَّ رَبَّکُم لَرَءوفٌ رَحیم» در آیات بعد، از دسته‌ای دیگر از حیوانات چون اسب ، استر و الاغ نام برده و آنها را برای رکوب و مایه زینت دانسته است. برخی از این تقابل، انحصارِ «انعام» در گاو و شتر و گوسفند و عدم شمول آن بر اسب و الاغ و استر را استفاده کرده‌اند. ۲.۱.
۳ - لوازم و اثاث منزل در آیه ۸۰ نحل به شکل جزئی‌تر به منافع حاصل از پوست و پشم و کرک و موی انعام پرداخته شده است:«... و جَعَلَ لَکُم مِن جُلودِ الاَنعمِ بُیوتًا تَستَخِفّونَها یَومَ ظَعنِکُم ویَومَ اِقامَتِکُم ومِن اَصوافِها واَوبارِها واَشعارِها اَثثًا ومَتعًا اِلی حین» که از پوست آنها خانه‌های سبک و قابل حمل ( خیمه ) و از پشم و کرک و موی آنها لوازم و اثاث منزل همچون فرش و لباس و پوشاک‌های متنوعِ دیگر ساخته می‌شود. برخی این آیه را ب. ت. ب. سه واژه « اصواف »، « اوبار » و « اشعار » دلیلی بر اشتمال «انعام» بر گاو و گوسفند و بز، افزون بر شتر دانسته‌اند. ۲.۱.
۴ - مالکیت انسان آیات ۷۱-۷۳ یس نیز آفرینش انعام را به دست خداوند ، برای انسان دانسته و به مالکیت انسان بر آنها اشاره کرده و همچنین رام شدنشان و در نتیجه، بهره‌برداری از سواری و گوشت آنها و سپس دیگر منافع آن و نوشیدنی‌ها ( شیر ) را مطرح کرده است:«اَو لَم‌یَرَوا اَنّا خَلَقنا لَهُم مِمّا عَمِلَت اَیدینا اَنعمًا فَهُم لَها ملِکون • وذَلَّلنها لَهُم فَمِنها رَکوبُهُم و مِنها یَأکُلون • ولَهُم فیها مَنفِعُ ومَشارِبُ...» که مقصود از آفرینش انعام به دست خداوند، عدم مشارکت انسان در آن و اختصاص این آفرینش به خداست و مقصود از خلقت انعام برای انسان بیان اختصاص این آفریده به انسان و در نتیجه مالکیت انسان بر آنهاست.
حضرت هود نیز برای تحریک حس شکرگزاری قومش در برابر نعمت‌های الهی، از ذکر نعمت امداد به وسیله انعام و فرزندان بهره برده است:«واتَّقُوا الَّذی اَمَدَّکُم بِما تَعلَمون • اَمَدَّکُم بِاَنعم و بَنین» آیات ۷۹ ۸۰ سوره غافر نیز به آفرینش چهارپایان برای سواری و مصرف گوشت آنان و منافع دیگر پرداخته است:«اَللّهُ الَّذی جَعَلَ لَکُمُ الاَنعمَ لِتَرکَبوا مِنها ومِنها تَأکُلون • ولَکُم فیها مَنفِع...» مفسران « جعل » را به معنای « خلق » یا « تسخیر » دانسته‌اند در این آیه قید «لِتَرکَبوا مِنها» به منفعتِ سواری و قید «لَکُم فیها مَنفِعُ» نیز به منافعی دیگر چون منفعت استفاده در شخم زدن و نیز استفاده از سرگین در تقویت زراعت و تهیه سوخت و... اشاره دارد. ۲.۱.
۵ - مرکب بودن در ادامه آیه به استفاده از چهارپایان دامی برای رسیدن به مقاصد مورد نظر اشاره می‌کند و از سوار شدن بر آنها در خشکی، در کنار رکوب بر کشتی در دریا ، یاد می‌کند:«... و لِتَبلُغوا عَلَیها حاجَةً فی صُدورِکُم و عَلَیها وعَه لَی الفُلکِ تُحمَلون» تقارن چهارپایان و کشتی برای رکوب در آیات ۱۲ سورزخرف و ۲۲ سوره مؤمنون نیز دیده می‌شود :«والَّذی خَلَقَ الاَزوجَ کُلَّها و جَعَلَ لَکُم مِنَ الفُلکِ والاَنعمِ ما تَرکَبون» «و عَلَیها و عَلَی الفُلکِ تُحمَلون» و در ادامه غایت و غرض این آفرینش را رکوب و استقرار بر آن و یادآوری نعمت پروردگار و شکرگزاری و تسبیح خداوند (به جهت تسخیر این مرکب‌ها) دانسته است:«لِتَستَووا عَلی ظُهورِهِ ثُمَّ تَذکُروا نِعمَةَ رَبِّکُم اِذا استَوَیتُم عَلَیهِ وتَقولوا سُبحنَ الَّذی سَخَّرَ لَنا هذا و...».
برخی ب. ت. ب. مسئله رکوب مطرح شده در این مجموعه آیات، «انعام» را تنها به شتر یا شتر و گاو منحصر کرده‌اند و برخی دیگر به همین جهت، « الاغ » و دیگر حیوانات مناسب رکوب را نیز داخل در آن دانسته‌اند ب. ت. ب. آیه ۷۰ سوره اسراء که جا به جایی انسان را در خشکی و دریا اکرام و موهبتی الهی برای نوع بشر دانسته، آفرینش اسباب و ابزار این جابه جایی، از جمله چهارپایان، نیز از مواهب الهی هستند که وجود این مرکب‌ها بر گستره فعالیت زندگی آدمی افزوده است. ۲.
۲ - شرافت بر سایر موجودات پس از انسان برخی مفسران ب. ت. ب. این مجموعه آیات گفته‌اند که پس از انسان، حیوانات، به جهت وجود قوای باارزشِ حواس ظاهری و باطنی و... از همه موجودات مادی شریف‌ترند و از این میان چهارپایان به جهت بهرهوری انسان از آنها، در امور ضروری و مهم زندگی، از همه حیوانات کامل‌تر و شریف‌ترند، از همین‌رو در این مجموعه آیات بلافاصله پس از بیان آفرینش آدمی ، به آفرینش چهارپایان دامی پرداخته شده و سپس دیگر حیوانات و امور دیگری چون کشاورزی و تسخیر شب و روز و ... مطرح شده است. ۲.
۳ - هدف از آفرینش انعام از مجموعه آیات ذکر شده می‌توان به هدف از آفرینش چهارپایان دامی و نقش آن در زندگی انسان و وظیفه او در برابر این نعمت پی برد، چنان که آیه ۳۶ سوره حجّ پس از بیان ذبح قربانی، غایتِ تسخیر انعام را شکرگزاری دانسته است:«... کَذلِکَ سَخَّرنها لَکُم لَعَلَّکُم تَشکُرون» همچنین آیه ۳۷ حجّ نیز هدف را یادکردِ خداوند به عظمت دانسته است:«... کَذلِکَ سَخَّرَها لَکُم لِتُکَبِّروا اللّهَ عَلی ما هَدکُم...». ۲.
۴ - مایه عبرت بودن انعام در آیات ۶۶ سوره نحل و ۲۱ سوره مؤمنون انعام، مایه عبرت انسان دانسته شده‌اند. در هر دو آیه پس از بیان عبرت بودن چهارپایان دامی از ماده غذایی مفید (شیر) یاد می‌کند و سپس به پیدایش شیر از میان فرث ( سرگین ) و دم ( خون ) اشاره می‌کند. از این بیان استفاده می‌شود که وجه عبرت بودن انعام، چگونگی تولید مایعی گوارا از ماده‌ای همچون خون است که طبق بیان محققان برای تولید یک لیتر شیر لازم است ۵۰۰ لیتر خون از عضو سازنده شیر در پستان‌ها بگذرد و برای تولید یک لیتر خون در رگ‌ها باید مواد غذایی فراوانی از روده‌ها بگذرد.
و یا شاید وجه عبرت بودن این پدیده آن باشد که کسی که شیر را از سرگین و خون، پاک نگاه داشته و از اختلاط آنها جلوگیری کرده، قادر است که انسان را دوباره زنده کند، هرچند استخوانش پوسیده و اجزایش در زمین گم شده باشد ، چنان‌که گفته شده:«عبرت» دلیلی است که با آن بر مدبّر بودن خداوند در امر آفرینش ، استدلال می‌شود . و ایجاد و آفرینش شیر از مدبّر بودن خداوند حکایت می‌کند، چنان‌که انقیاد و رام شدن چهارپایان دامی در برابر انسان و بهره‌برداری از آنها و استفاد از شیر و گوشت و سواری آنها نیز بر این تدبیر دلالت دارد در ادامه آیه ۲۱ مؤمنون و در آیات بعد به منافع فراوان و همچنین مصرف خوراکی و رکوب بر آنها پرداخته شده است که این امور نیز با لازمه آن، یعنی انقیاد چهارپایان دامی مایه عبرت است:«...
و لَکُم فیها مَنفِعُ کَثیرَةٌ و مِنها تَأکُلون • و عَلَیها وعَلَی الفُلکِ تُحمَلون». در آیه ۲۷ فاطر ، عبرت گرفتن از تنوع و گوناگونی رنگ مردم و انعام را که موجب ایمان حقیقی و خشیت الهی است ویژه آگاهان و عارفانی می‌داند که شناخت کامل به اسما و صفات و افعال خداوندی دارند. ۲.
۵ - اقسام انعام آیه ۱۴۲ انعام چهارپایان دامی را به دو دسته «حَموله» و «فَرش» تقسیم کرده که در مجموع حموله به چهارپایانی با قابلیت حمل بار و سواری دادن (مانند شتر ) و فرش به چهارپایانی که بر اثر کوچکی اندام چنین قابلیتی نداشته و تنها از گوشت و شیر آنها استفاده می‌شود (مانند گوسفند و بچه شتر ) اطلاق می‌شود:«و مِنَ الاَنعمِ حَمولَةً و فَرشًا...» آیه پس از این تقسیم‌بندی، به خوردن روزی‌های الهی فرمان داده و انسان را از پیروی گام‌های شیطان بازداشته است.
از این قسمت آیه استفاده می‌شود که تحریم حلال خدا که مردم در جاهلیت به آن می‌پرداختند، خواسته شیطان و پیروی از این خواسته است. در ادامه این مجموعه چهارپایان دامی را به تفصیل به ۸ زوج تقسیم کرده است:«ثَمنِیَةَ اَزوج مِنَ الضَّأنِ اثنَینِ و مِنَ المَعزِ اثنَینِ...» ۸ زوج بودن چهارپایان دامی چهارگانه به اعتبار نر و ماده یا اهلی و وحشی بودن این مجموعه است. ذکر این ۸ زوج و آفرینش آنها برای انسان در آیه ۶ سور ه زمر نیز آمده است:«... و اَنزَلَ لَکُم مِنَ الاَنعمِ ثَمنیَةَ اَزوج...» که در معنای انزالِ انعام، ایجاد و آفرینش یا فرود آمدن از بهشت به عالم دنیا گفته شده است. البته چون اصل و خزانه هر چیز نزد خداست، به‌کارگیری تعبیر انزال درباره آفرینش چهارپایان می‌تواند تعبیری استعاری باشد. ۲.
۶ - زوج بودن انعام در آیه ۱۱ سوره شوری نیز پس از بیان آفرینش همسرانی برای انسان، به خلقت ۸ زوج چهارپایان دامی اشاره شده است :«جَعَلَ لَکُم مِن اَنفُسِکُم اَزوجًا ومِنَ الاَنعمِ اَزوجًا...» و سپس با قید «یَذرَؤُکُم فیه» به مسئله تکثیر و تولید مثل این ازواج اشاره می‌کند، گرچه خطاب «یَذرَؤُکُم فیه» ب. ت. ب. ضمیر «کُم» به ظاهر تکثیر و تولید مثل انسان را بیان می‌دارد. شاید استفاده از ضمیر «کُم» که مخصوص عقلاست تغلیباً به‌کار رفته و به همه (انسان و انعام) برگردانیده شود ، زیرا حکم تکثیر مثل، ب.
ت. ب. «ازواج» در مورد چهارپایان دامی نیز جاری است. البته برخی وجه عدم بیان تکثیر انعام را به جهت جلوگیری از کاستن مقام انسان دانسته‌اند که شاید این توجیه با خود آیه که «ازواج» را برای آدمی و چهارپایان دامی در کنار هم ذکر کرده نقض گردد، چنان که نقض آن با آیاتی که پس از ذکر مجموعه‌ای از نعمت‌ها، آنها را مایه برخورداری انسان و انعام دانسته نیز متصور است. ۲.
۷ - اشتراک با انسان در بهره‌مندی از نعمت‌ها آیات ۳۰- ۳۳ سوره نازعات پس از بیان گسترانیدن زمین و بیرون آوردن آب و رویانیدن چراگاه از آن و... همگی را مایه برخورداری انسان و انعام دانسته است:«والاَرضَ بَعدَ ذلِکَ دَحها... مَتعًا لَکُم ولاَِنعمِکُم» همچنین آیات ۲۵ ۳۲ سوره عبس پس از بیان نزول آب از آسمان و شکافتن زمین با روییدنی‌ها و درختان میوه و... هدف آن را برای زندگی انسان و انعام دانسته است:«اَنّا صَبَبنَا الماءَ صَبًّا...
مَتعًا لَکُم ولاَِنعمِکُم» این خلقت و تدبیر که بهره‌مندی انسان و چهارپایان که آنها نیز برای بهره‌مندی انسان آفریده شده‌اند را به همراه دارد، شناخت خداوند و مقام او و شکرگزاری نعمتش را لازم می‌گرداند. افزون بر اشتراک توالد و تناسل میان انسان و انعام، اشتراک در تنوع رنگ نیز در قرآن بیان شده است در آیه ۲۷ سوره فاطر به دنبال بیان نزول آب از آسمان و رویانیدن میوه‌های رنگارنگ و متنوع و... به پدیده تنوع رنگ انسان‌ها و چهارپایان دامی و... توجه داده شده است که این بیان برای استدلال بر وحدانیت خداوند و اختصاص برخی صفات به ذات مقدس اوست :«اَلَم تَرَ اَنَّ اللّهَ اَنزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَاَخرَجنا بِهِ ثَمَرت مُختَلِفًا اَلونُها...».
منبع: الموسوعة القرآنیه، ج۳، ص۴ · نحل/سوره۱۶، آیه۵ · التبیان، ج۶، ص۳۶۱-۳۶۲ · التبیان، ج۶، ص۳۶۱ ۳۶۲ · المیزان، ج۱۲، ص۲۱۱ · نمونه، ج۱۱، ص۱۵۹ · نحل/سوره۱۶، آیه۶ · جامع‌البیان، مج ۸، ج۱۴، ص۱۰۸ · نحل/سوره۱۶، آیه۷ · مجمع‌البیان، ج۶، ص۵۳۹ ۵۴۰ · تفسیر قرطبی، ج۶، ص۲۵ · المیزان، ج۱۷، ص۱۰۹ · شعراء/سوره۲۶، آیه۱۳۲ ۱۳۳ · غافر/سوره۴۰، آیه۷۹-۸۰ · المیزان، ج۱۷، ص۳۵۵ · نمونه، ج۲۰، ص۱۸۹ · غافر/سوره۴۰، آیه۸۰ · زخرف /سوره۴۳، آیه۱۲ · مومنون/سوره۲۳، آیه۲۲ · زخرف/سوره۴۳، آیه۱۳ · التبیان، ج۹، ص۹۸ · التبیان، ج۹، ص۱۸۶ · التفسیر الکبیر، ج۱۹، ص۲۲۷ · حجّ/سوره۲۲، آیه۳۶ · نحل/سوره۱۶، آیه۶۶ · مومنون/سوره۲۳، آیه۲۱ · نمونه، ج۱۱، ص۲۹۲ · المنیر، ج۱۴، ص۱۷۴ · مجمع‌البیان، ج۶، ص۵۷۲ · المیزان، ج۱۵، ص۲۳ · تفسیر قرطبی، ج۱۰، ص۸۱ · مؤمنون/سوره۲۳، آیه۲۳ ۲۲ · فاطر/سوره۳۵، آیه۷۲ · المیزان، ج۱۷، ص۴۳ · انعام /سوره۶، آیه۱۴۲ · انعام/سوره۶، آیه۱۴۳ - ۱۴۴ · مجمع البیان، ج۴، ص۵۸۱ · تفسیر قمی، ج۱، ص۲۴۷ · مجمع‌البیان، ج۸، ص۷۶۶ · المیزان، ج۱۷، ص۲۳۸ · شوری/سوره۴۲، آیه۱۱ · جامع‌البیان، مج ۱۳، ج۲۵، ص۱۷ · الکشاف، ج۴، ص۲۱۲ · نمونه، ج۲۰، ص۳۶۶ · نازعات /سوره۷۹، آیه۳۰-۳۳ · عبس/سوره۸۰، آیه۲۵-۳۵ · المیزان، ج۲۰، ص۱۹۱ · فاطر/سوره۳۵، آیه۲۷ · التبیان، ج۸، ص۴۲۶
موارد مرتبط
برای این صفحه موردِ مرتبطی ثبت نشده.