انفال‌: انواع و مصادیق انفال

دیدگاه مشهور فقها، انفال را حداقّل پنج یا شش قسم می‌داند: ۲. ۱ - فیء زمین کافران که مسلمانان بدون جنگ و خونریزی بر آن دست یافته‌اند؛ خواه مالکانش آن را رها کرده باشند، مانند زمین‌های یهودیان بنی‌نضیر در مدینه ، و یا خود آنان به حکومت اسلامی داده باشند، مانند فدک . به این نوع، فی‌ء نیز گفته می‌شود. محمد بن مسلم از امام صادق (علیه‌السّلام) نقل می‌کند که فرموده است: کلیّه اراضی که اهالیش آن‌را بدون خونریزی ترک گویند یا با مصالحه و مسالمت‌آمیز در اختیار مسلمانان قرار دهند، از فیء و انفال محسوب می‌شود و انفال از آنِ خدا و رسول اوست و رسول خدا به هر صورت که دوست بدارد، عمل خواهد کرد. ۲. ۲ - زمین موات زمین موات یعنی زمینی که به سبب موانعی همچون بی آبی یا آب گرفتگی و مانند آن، بدون عمران و اصلاح قابل بهره‌برداری نیست؛ خواه مالکی داشته و از بین رفته یا آن را رها کرده باشد و یا از اصل، مالکی نداشته باشد، مانند بیابانها. این‌گونه زمین‌ها از انفال است. زمین مواتی که مالک مشخص دارد، در صورتی که وی، ب. غ. احیاء، مانند ارث بردن یا خریدن، مالک آن شده باشد، در ملک او باقی است و از انفال به‌شمار نمی‌رود، لیکن در صورتی که آن زمین را به احیاء تملّک کرده باشد، در اینکه تبدیل زمین به موات، سبب خروج آن از ملک مالک می‌شود یا نه، اختلاف است. از امام صادق (علیه‌السّلام) در روایت صحیح نقل شده که فرموده‌اند: تمام زمین‌های موات و نهرهای بزرگ در اختیار پیغمبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) م. ب. و بعد از ایشان برای امام (علیه‌السّلام) است، به هرگونه که بخواهد در آن دخل و تصرّف می‌نماید. «وَکُلُّ اَرْضٍ خَرِبَةٍ وَبُطُونُ الْاَوْدِیَةِ فَهُوَ لِرَسُولِ اللهِ (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) وَهُوَ لِلْاِمَامِ مِنْ بَعْدِهِ یَضَعُهُ حَیْثُ یَشَاءُ». ۲. ۳ - زمین‌های بی مالک ساحل دریا و کناره رود و هر زمین بدون مالک؛ هرچند موات نباشد، مانند برخی جزایر. قلّه کوه‌ها، درّه‌ها، نیستان‌ها و جنگل‌ها. داود بن فرقد از حضرت صادق (علیه‌السّلام) نقل می‌کند که فرموده است: وسط درّه‌ها و قلّه‌ها و بیشه‌ها و معدن‌ها ... از انفال است. «قَالَ بُطُونُ الْاَوْدِیَةِ وَ رُءُوسُ الْجِبَالِ وَ الْآجَامُ وَ الْمَعَادِنُ...». اسحاق بن عمّار می‌گوید: از امام صادق (علیه‌السّلام) از انفال سؤال کردم، فرمود: انفال، روستاهایی است که خراب شده و اهلش کوچ کرده‌اند، «هِیَ الْقُرَی الَّتِی قَدْ خَرِبَتْ وَانْجَلَی اَهْلُهَا...». ۲. ۴ - اموال پادشاهان کافر اموال اختصاصی پادشاهان کافر ، اعم از منقول (صفایا) و غیرمنقول. قطایا جمع قطعیه است که در لغت به معنی دوری کردن، قطع رابطه بین دو شهر و آن‌چه از زمین‌های دولتی که از دیگر زمین‌ها مجزّا و جدا شده و در اختیار برخی از افراد به‌عنوان مقرّری قرار می‌گیرد، آمده است. و در اصطلاح فقهی عبارت است از اموال غیرمنقول، مانند: ساختمان، مزارع و املاک اختصاصی پادشاهان کفّار مسلمانان بر آن غلبه نموده و به تصرّف خود در آورده‌اند. و نیز اشیایی که امام (علیه‌السّلام) در میان غنائم برای خود برمی‌گزیند. داود بن فرقد از امام صادق (علیه‌السّلام) نقل می‌کند که فرموده است: املاک اختصاصی پادشاهان از آنِ امام (علیه‌السّلام) است و مردم در آن هیچ حقّی ندارند. «قَطَائِعُ الْمُلُوکِ کُلُّهَا لِلْاِمَامِ وَلَیْسَ لِلنَّاسِ فِیهَا شَیْ‌ءٌ». در روایت دیگری، سماعة بن مهران از امام باقر (علیه‌السّلام) نقل می‌کند که فرموده است: چیزهایی که اختصاص به پادشاهان داشته، ویژه امام (علیه‌السّلام) است. ۲. ۵ - غنائم برگزیده غنائم برگزیده؛ یعنی بهترین‌های غنائم. در اینکه صفایای غنائم از انفال است یا تنها در صورتی که امام (علیه‌السّلام) آنها را برای خود برگزیند از انفال می‌گردد، اختلاف است. ۲. ۶ - غنائم در جنگ بی اذن امام به قول مشهور غنائمی که با جنگیدن بدون اذن امام (علیه‌السّلام) به دست آمده باشد. بعضی از فقیهان، این نوع غنیمت را نیز از انفال دانسته و معتقدند، به امام (علیه‌السّلام) تعلّق دارد. ۲. ۷ - ارث بدون وارث ارث بدون وارث هم از مصادیق انفال م. ب.. ۲. ۸ - معادن در اینکه معدن به‌طور مطلق جزء انفال است یا به طور مطلق نیست و یا تنها معادنی که در زمین متعلّق به امام (علیه‌السّلام)، مانند زمین موات وجود دارد، از انفال می‌باشد، اختلاف است. منبع: المبسوط، ج۱، ص۲۶۳ · جواهر الکلام، ج۱۶، ص۱۱۶ · مجمع البحرین، ج۴، ص۳۵۴ · تهذیب الاحکام، ج۴، ص۱۳۳، ح۳۷۰ · جواهر الکلام، ج۱۶، ص۱۱۷-۱۱۹ · مستند الشیعة، ج۱۰، ص۱۴۶ · وسائل الشیعة، ج۹، ص۵۲۳، باب ۱ من ابواب الانفال، ح۱ · مستند العروة (خمس)، ج۱۵، ص۳۶۶ · جواهر الکلام، ج۱۶، ص۱۲۰-۱۲۲ · وسائل الشیعة، ج۹، ص۵۳۴، باب ۱، ح۳۲ · وسائل الشیعة، ج۹، ص‌۵۳۱-۵۳۲، ح۲۰ · جواهر الکلام، ج۱۶، ص۱۲۳ · لسان العرب، ج۸، ص۲۸۱ · مصباح الفقیه، ج۱۴، ص۲۴۹ · لسان العرب، ج۷، ص۴۱۵ · کفایة الاحکام، ج۱، ص۲۱۹ · وسائل الشیعة، ج۹، ص۵۲۶، باب ۱ من ابواب الانفال، ح۶ · وسائل الشیعة، ج۹، ص۵۲۶، باب ۱ من ابواب الانفال، ح۸ · جواهر الکلام، ج۱۶، ص۱۲۴-۱۲۶ · جواهر الکلام، ج۱۶، ص۱۲۶-۱۲۸ · النهایة، ص۲۰۰ · جواهر الکلام، ج۱۶، ص۱۲۹-۱۳۲