انفال: حکم تصرف در انفال

آن‌چه ذکر شد از اصناف و مصادیق انفال است و انفال به استناد روایات بسیاری که به تعدادی از آن‌ها اشاره شد، متعلّق به پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) م. ب. و بعد از او به امام معصوم (علیه‌السّلام)، اختصاص می‌یابد. قرآن کریم در بیان قانون و حکم کلّی انفال، خطاب به پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) می‌فرماید: از تو درباره انفال سؤال می‌کنند، بگو انفال، مخصوص خداوند متعال و پیامبر م. ب.. «یَسْئَلُونَکَ عَنِ اْلاَنْفالِ قُلِ اْلاَنْفالُ لِلّهِ وَ الرَّسُولِ » انفال ملک رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) و پس از آن حضرت، ملک ائمّه (علیهم‌السّلام) است. از این‌رو، هرگونه تصرف در آن، بدون اذن آنان جایز نیست؛ لیکن در زمان غیبت ، تصرف در انفال و تملّک آن، برای شیعه بنابر قول مشهور مباح است؛ هرچند در قلمرو آن اختلاف است که تمامی انواع انفال است یا آنچه که به مناکح ( نکاح کنیزهای به اسارت گرفته شده در جنگ بدون اذن امام (علیه‌السّلام))، مساکن (منازل واقع در زمین‌های امام) و متاجر ( خرید و فروش غنائم جنگی که جنگ بدون اذن امام صورت گرفته و نیز داد و ستد یا اجاره زمین‌ها و درختان متعلّق به امام) مرتبط می‌شود. همچنین در اینکه مراد از مناکح، مساکن و متاجر چیست و اینکه مباح از آنها، تنها انفال است یا خمس و یا هر دو، اختلاف وجود دارد. اقوال دیگری نیز در این مسئله مطرح است. امام (علیه‌السّلام) حق دارد در مورد انفال به هر صورت که بخواهد، عمل نماید و به‌طور قطع آن حضرت بر طبق مصلحت جامعه اسلامی و در امور مهم و رفع احتیاجات مادّی و تقویت مسلمانان در مقابل دشمنان اسلام ، نسبت به انفال عمل خواهد نمود و مسلماً قدر متیقن از این امور، تامین نفقه کودکان بی‌سرپرست و ایتام و فرزندان فقرا م. ب.. کسی علّت را جویا شد، جواب فرمودند: امام به منزله پدر ایتام است، این‌گونه رفتار نمودم تا حق پدری رعایت گردد. «فَقَالَ: اِنَّ الْاِمَامَ اَبُو الْیَتَامَی وَ اِنَّمَا اَلْعَقْتُهُمْ هَذَا بِرِعَایَةِ الْآبَاءِ». آن‌چه ذکر شد، مربوط به زمان دولت حق و حضور امام معصوم (علیه‌السّلام) است، امّا در زمان غیبت، بین فقها بحث و گفتگو است که آیا برای شیعیان ، تصرّف در انفال بدون اذن از نایب امام و حاکم اسلامی ( مجتهد جامع الشرایط ) جایز و مباح م. ب. و یا این‌که نیاز به اذن دارد؟ به یقین یکی از مصارف روشن و قدر متیقن از ادلّه این است که حاکم اسلامی می‌تواند دست کم بخشی از انفال را در جهت تامین نفقه و رفع نیاز کودکان بی‌سرپرست و ایتام، مصرف نماید. منبع: انفال/سوره۸، آیه۱ · جواهر الکلام، ج۱۶، ص۱۳۳ · مدارک تحریر الوسیلة، ج۳، ص۷۰۲ـ۷۰۳ · المبسوط، ج۱، ص۲۶۳ · الکافی، ج۱، ص۴۰۶، ح۵