انگیزه‌های جعل حدیث: دشواری کار محدثین

تمام این جهات و نیز علل دیگری سبب گردید که احادیثی از ناحیه استفاده جویان، وضع و به پیغمبر یا امام نسبت داده شود. گر چه در قرن سوم و چهارم که مجامع حدیث تدوین شد، اهتمام بلیغی در جدا ساختن احادیث صحاح از غیر آن به عمل آمد، ولی با گذشتن دو قرن یا بیشتر از زمان صدور احادیث، دشواری این امر پیداست. خاصه که پاره‌ای از علل جعل، در همان ازمنه نیز موجود بوده، زیرا تماس زنادقه با مسلمین در این اعصار بیشتر بوده و طرفداران مذاهب ، همچون خوارج و عثمانیان و از آن پس حنابله و ظاهریه و پیروان مذاهب فقهی و بالاخره غلات و متصوفه به فعالیت خود ادامه می‌دادند. علاوه بر این دستگاه خلافت نیز در این ماجرا بی دخالت نبود و قهرا کسانی به واسطه نزدیکی به دربار خلفا از جعل یا انتشار مجعولات، به نفع آنان خودداری نداشتند. کار قصه گویان و محدثین حرفه‌ای نیز مسیر رونق خود را می‌پیمود. و سپس سخن را در وصف مرغ و ثواب گوینده به جایی رسانید که حدود بیست ورق نمی‌گنجید. آنگاه محدث کذایی شروع به جمع آوری بخششهای مردم نمود و به انتظار بیشتری، ساکت شد. یحیی بن معین به وی گفت نزد من آی. قصه گو، به گمان بخشش نزد وی آمد، یحیی از او سؤال کرد چه کسی تو را به این حدیث خبر داد؟ پاسخ داد: احمد بن حنبل و یحیی بن معین! قصاص (قصه گو) بی درنگ گفت: من کرارا شنیده بودم که یحیی بن معین مرد احمقی است، تاکنون یقین نداشتم، گویی در جهان یحیی بن معین و احمد بن حنبل فقط شمایید، همانا من از هفده احمد بن حنبل و یحیی بن معین حدیث نوشته‌ام و با تمسخر از آن دو جدا شد. از همه بدتر حس خوش بینی عامه نسبت به صحابه و تابعین (که ناقلین اولیه احادیث به شمار می‌رفتند) بود؛ و لم یخالف فی ذلک الا شذوذ من المبتدعه. و تنها همین قسمت کافی بود که جمعی از مدونین علم الحدیث را که از همه احزاب برکنار و کاملا در صدد تنقیح و تهذیب اخبار از مجعولات بودند، باز به مقصد و مقصود خود که نقل تنها احادیث صادره از ناحیه پیغمبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) بود، نایل نسازد. بلکه همین ضبط و نقل اساتید فن (که در عین حال دچار چنین اشتباهی بودند)، امر را بر آیندگان دشوارتر می‌ساخت؛ زیرا به اعتماد تخصص صاحبان صحاح، زحمت بحث و فحص در احادیث مزبور را بر خود لازم ندانسته و صحت منقولات را مفروغ عنه می‌شمردند. منتها جمعی از محققین بر آن شدند که با نظر دقیق تری به مقولات روایی نگریسته و از اینجا باب نقد حدیث گشوده شد تا به جایی که جماعتی از اعلام سنت و جماعت جز به معدودی از احادیث، اعتماد ننموده و حتی با بودن نصوص روایی، به رای یا قیاس در مسائل فقهی، فتوا می‌دادند؛ منبع: علوم الحدیث ص۲۸۹ · الاصابة فی معرفة الصحابة، ص۱۶۲ · مقدمه ابن خلدون و عباس خلیلی، پرتو اسلام