اهداف قرآن: اهداف قرآن در بعد بینش

اهداف این بخش ناظر به بعد بینش و فکر انسان است ۲. ۱ - رهایی از غفلت قرآن مجید یکی از اهداف خود را نجات انسان از غفلت معرفی می‌کند: «تنزیل العزیز الرحیم لتنذر قوما ما انذر آباؤهم فهم غافلون؛ قرآن فرستاده خدای شکست ناپذیر و مهربان است تا کسانی را که پدرانشان بیم داده نشده‌اند بیم دهی، زیرا ایشان غافل‌اند.» در این آیه ، نجات مردم از غفلت، هدف قرآن تلقی شده است و برای تحقق چنین هدفی می‌فرماید: باید مردم بیم داده شوند تا به هوش آیند و از غفلت رهایی یابند. انسان برای رسیدن به کمال واقعی خود، باید در چندراهی‌ها، راه صحیح را برگزیند و برای گزینش، باید به راه‌های گوناگون و سود و زیان هر یک توجه داشته باشد، ولی گاهی انسان در اثر سرکشی غرایز ، به گونه‌ای می‌شود که تا حد حیوان تنزل می‌کند و از توجه به راه‌های گوناگون غافل می‌شود. این غفلت ریشه بسیاری از گمراهی‌ها و انحرافات است. قرآن مجید در توصیف جهنمیان می‌فرماید: «اولئک کالانعام بل هم اضل اولئک هم الغافلون؛ این گروه با آنکه چشم و گوش و عقل دارند از آنها بهره نمی‌گیرند، همانند چهارپایان ، بلکه از آنان نیز گمراه ترند، زیرا اینان غافلان‌اند.» انسان در اثر غفلت، اصلا توجه خ. ر. ب. خدا ، معارف حق و راه‌های تکامل از دست می‌دهد، تا چه رسد به آنکه آنها را برگزیند و بدان‌ها دل بندد و در مسیر آن‌ها حرکت کند. قرآن می‌فرماید: برخی انسان‌ها از خدا، آخرت و آیات الهی ، که نقش بسزایی در سعادت آنان دارد، غافل شده‌اند، باید به آن توجه کنند. ۲. ۲ - به یادآوردن فراموش شده‌ها خداوند بزرگ از راه فطرت ، عقل و وحی ، حقایقی را در اختیار بشر قرار داده، ولی انس با دنیا ، لذایذ مادی و وسوسه‌های شیطانی و هواهای نفسانی سبب شده است که آن حقایق را فراموش کند. قرآن یکی از اهدافش به یاد آوردن آن حقایق است: «ان هو الا ذکر للعالمین؛ قرآن برای جهانیان جز یادآوری چیز دیگری نیست.» قرآن مجید بر این باور است که انسان‌ها امور بسیاری را فراموش کرده‌اند. خداوند متعال، نعمت‌های او، آیات الهی، پیمان و میثاق خدا ، معارف و احکامی که از سوی پروردگار در اختیارشان قرار گرفته است، معاد و روز جزا و اعمالی که خود انجام داده‌اند اموری است که انسان در طول زندگی خود آنها را فراموش می‌کند و ضرورت دارد که کسی آنها را یادآوری کند. خدا را فراموش کردند، خداوند هم آنان را نسبت به خودشان دچار فراموشی ساخت.» انسانی که خود را فراموش می‌کند دیگری را، که بر او حاکم شده و در او نفوذ کرده است، خود می‌پندارد. او فکر می‌کند که خودش می‌خواهد و خودش تصمیم می‌گیرد، ولی در واقع، او نیست که تصمیم می‌گیرد؛ هوای نفس ، شیطان و انسان‌هایی که او را مسخ کرده‌اند به او دستور می‌دهند، دردهای دیگران را، که دشمنان او هستند، درد خود می‌داند و درمان آنها را درمان خود می‌پندارد؛ زیرا آنها را خود پنداشته است. او به دنبال هوای نفس و شیطان می‌رود و می‌گوید: دلم می‌خواهد، خودم چنین تشخیص داده‌ام؛ «کالذی استهوته الشیاطین فی الارض حیران؛ مانند کسی که شیطان‌ها او را فریفته‌اند و عقل و دلش را ربوده‌اند سرگردان است»، «الذی یتخبطه الشیطان من المس؛ مانند آن که شیطان او را مس کرده، در او نفوذ نموده، تحت سلطه خود درآورده، او را از تعادل خارج کرده است و توان حرکت در مسیر تکامل خود را ندارد.» قرآن راه نجات از خودفراموشی و از خود بیگانگی را « یاد خدا » و فراموش نکردن او می‌داند. اگر انسان خدا را به یاد آورد خداوند هم او را یاد می‌کند: «فاذکرونی اذکرکم واشکروا لی ولا تکفرون؛ پس مرا (خدا را) یاد کنید، من هم شما را یاد می‌کنم و مرا سپاس گویید و کفر نورزید. اگر خدا انسان را یاد کند از خودفراموشی نجات می‌یابد.» ۲. ۳ - ارائه بینش‌های صحیح و ضروری انسان‌ها در شناخت خدا و جهان دچار برداشت‌های نادرستی شده‌اند و در بسیاری از موارد، شناخت صحیحی از جهان، خود و خدا ندارند، چنان که در موارد بسیاری نمی‌توانند با اتکاء به ابزارهای شناخت بشری شناخت‌های لازم را به دست آورند؛ «وما اوتیتم من العلم الا قلیلا» قرآن مجید می‌فرماید: «ونزلنا علیک الکتاب تبیانا لکل شیء؛ ما قرآن را فرو فرستادیم تا همه شناخت‌های صحیح و لازم برای هدایت انسان به کمال واقعی اش را در اختیار او قرار دهیم.» اصلا دلیل آمدن پیامبران همین بوده است که بشر از دست یابی به همه شناخت‌های لازم و صحیح، که برای سعادت وی ضروری می‌باشد، ناتوان است. ۲. ۴ - ارائه دلایل بر بینش‌های صحیح انسان برای پیمودن مسیر صحیح کمال نیازمند آن است که راه درست و صحیحی را، که به کمال واقعی او منتهی می‌شود، به او نشان دهند و بر صحیح بودن آن راه، دلیل روشن و قطعی نیز داشته باشد تا عقلش سیراب گردد، به پیمودن مسیر او را فرمان دهند و در طول راه دچار تردید و توقف یا عقب گرد نشود و در برابر شهوات و وساوس شیطانی از حیث عقلی نلغزد. قرآن کریم هم راه راستین تکامل را نشان می‌دهد و هم با پشتوانه دلایل روشن و یقین آور، استواری آن را تضمین می‌کند. قرآن کریم در آیاتی به این حقیقت اشاره می‌کند: «وبینات من الهدی والفرقان»، «قد جاءکم برهان من ربکم» البته نشان دادن راه به دو صورت ممکن است: نخست آنکه کلیه جزئیات موضوع از سوی قرآن بیان شود و بر آن استدلال گردد. دوم آنکه راهی برای به دست آوردن جزئیات موضوع به ما نشان دهد و بر آن استدلال کند؛ مثلا، راه امامت را در اختیار ما قرار دهد و بر آن استدلال نماید و ما از طریق آن راه، جزئیات را به دست آوریم، بدون آنکه برای هر مساله نیازمند استدلال باشیم. هرچند این آگاهی‌ها غیر از ایمان به آنهاست، ولی علم زمینه ایمان را فراهم می‌سازد و اگر بسیار شفاف باشد و به آن معتقد شود زمینه ساز خشیت از خداست؛ همانا بندگان دانشمند از خدا می‌ترسند.» ۲. ۵ - تبیین حق از باطل تبیین مسائل اختلافی و ارائه معیاری برای شناخت حق از باطل در مسائل اختلافی و مشتبه، یکی دیگر از اهداف قرآن است: «وما انزلنا علیک الکتاب الا لتبین لهم الذی اختلفوا فیه؛ و ما کتاب را بر تو نازل نکردیم، مگر برای آنکه آنچه را در آن اختلاف کرده‌اند برایشان روشن سازی » ؛ «شهر رمضان الذی انزل فیه القرآن هدی للناس وبینات من الهدی والفرقان؛ ماه رمضان است که در آن، قرآن برای هدایت مردم و ارائه نشانه‌های روشن هدایت و معیار تشخیص حق و باطل نازل شده است.» با آنکه بسیاری از حقایق از طریق دل، عقل و وحی در اختیار انسان قرار گرفته، ولی وساوس شیطان به شکل‌های گوناگونی جلوه حق را مشوه می‌کنند، حتی در حقایق روشن نیز اختلاف ایجاد می‌نمایند، به گونه‌ای که گاهی انسان‌های پاک سرشت نیز از تشخیص حق به طور کامل، ناتوان می‌شوند. قرآن، که کتاب هدایت هر انسان پاک سیرت است، برای زدودن زنگارهای وساوس شیطانی از چهره حقیقت ، گاه خود به بیان حقایق مورد اختلاف می‌پردازد و گاه میزان و معیار تشخیص حق و باطل را بیان می‌کند؛ ۲. ۶ - تدبر در آیات قرآن تدبر و دقت در آیات قرآن در فهم آن نقش بسزایی دارد و در روایات نیز بر آن تاکید فراوان شده و خواندن بی تامل و بی تدبر، بدون خیر واسف بار نامیده شده است. درآیه شریفه ۲۹ سوره ص می‌فرماید: «کتاب انزلناه الیک مبارک لیدبروا آیاته؛ کتاب پربرکتی فرو فرستادیم تا در آیاتش تدبر کنید.» در آیه ۸۳ سوره نساء فهم اعجاز قرآن در هماهنگی را منوط به تدبر دانسته است و در آیه‌ای دیگر می‌فرماید: آیا در قرآن تدبر نمی‌کنند یا بر دل‌ها قفل زده شده است؟ از دو آیه اخیر استفاده می‌شود که تدبر در قرآن زمینه پی بردن به حقانیت آن را فراهم می‌سازد و انسان را به راه صحیح دست یابی به کمال رهنمون می‌شود، مگر کسانی را که در اثر گناه بر دل هاشان قفل زده باشند. ۲. ۷ - تفکر قرآن مجید از «تفکر» بسیار ستایش کرده است و خود از طریق یادآوری یا بیان و توضیح آیات با مثال‌ها و توصیف‌های گوناگون و با گزارش کردن داستان‌ها، به بهترین بیان، سعی دارد که انسان را به فکرکردن وادارد تا با اندیشیدن درباره زندگی دنیا و آخرت مسیر تکاملی خود را شکل دهد و به مقدمه و گذرا بودن دنیا و جاودانگی آخرت پی ببرد و فریفته دنیا نشود و دنیا را هدف قرار ندهد. قرآن در خصوص اینکه هدف از نزول آن تفکر و اندیشیدن است، می‌فرماید: «وانزلنا الیک الذکر لتبین للناس ما نزل الیهم ولعلهم یتفکرون؛ و قرآن را به سوی تو فرو فرستادیم تا آنچه را نازل شده است برای مردم تبیین کنی و شاید بیندیشند.» ۲. ۸ - به کارگیری عقل و فهم عقل و دل انسان بسیاری از حقایق را درک می‌کند و در عمق جان به آن اعتراف دارد، ولی حاکمیت هواهای نفسانی بر عقل، مانع از توجه به این حقایق و اعتراف به آنها می‌شود. یکی از اهداف نزول قرآن زمینه سازی برای به کارگرفتن عقل و فهم است: «انا انزلناه قرآنا عربیا لعلکم تعقلون؛ ما کتاب خویش را به صورت خواندنی عربی فرو فرستادیم تا شاید عقل را به کار بندید.» در آیه دیگری، می‌فرماید: «انظر کیف نصرف الآیات لعلهم یفقهون؛ بنگر که چگونه آیات را بیان می‌کنیم، شاید که دریابند و حقایق را فهم کنند.» از آیات شریفه می‌توان این نکته را استفاده کرد که قرآن با ذکر مقررات الهی، هشدار نسبت به تلاش شیطان برای گمراهی بشر، توجه دادن به معاد و ذکر مثال‌ها در صدد است تا زمینه به کاربندی عقل را در درک حقایق فراهم سازد. ۲. ۹ - آگاهی از یگانگی خدا انسان تا به مرحله « توحید در الوهیت » نرسد و معتقد نشود که جز خداوند متعال موجود دیگری شایسته پرستش نیست، اهل نجات نخواهد بود. به همین دلیل، همه پیامبران، مردم را به توحید در الوهیت دعوت می‌کردند. قرآن مجید نیز، که هدفش رساندن مردم به آستانه نجات و سعادت ابدی است، یکی از اهداف نزول خود را آگاه ساختن مردم از توحید در الوهیت قرار داده است و می‌فرماید: «هذا بلاغ للناس... ولیعلموا انما هو اله واحد؛ این (قرآن) بیان رسائی برای مردم است... تا آنکه بدانند که خدا یگانه معبود و موجود شایسته پرستش است.» از مجموع آنچه که در بعد بینش ذکر شد، چنین نتیجه می‌گیریم که قرآن در مرحله اول سعی دارد که انسان را از غفلت و بی خبری نجات دهد، سپس امورفراموش شده رابه خاطرش آورد. در مرحله بعد، زمینه به کارگیری عقل و آمادگی برای فهم حقایق را فراهم می‌آورد. پس از آن نیز بینش‌های ضروری و صحیح را در اختیار او قرار داده و بر آن استدلال می‌کند، مسائل مورد اختلاف راتوضیح می‌دهد وانسان راتامرحله «توحیددرالوهیت»، که سعادت او در گرو اعتقاد به آن است، به پیش می‌برد. منبع: یس/سوره۳۶، آیه۶ · اعراف/سوره۷، آیه۱۷۹ · اعراف/سوره۷، آیه۲۰۵ · روم/سوره۳۰، آیه۷ · اعراف/سوره۷، آیه۱۳۶ · تکویر/سوره۸۱، آیه۲۷ · بقره/سوره۲، آیه۱۵۲ · فاطر/سوره۳۵، آیه۳ · طه/سوره۲۰، آیه۱۲۶ · مائده/سوره۵، آیه۱۴ · اعراف/سوره۷، آیه۱۶۵ · اعراف/سوره۷، آیه۵۱ · کهف/سوره۱۸، آیه۵۷ · حشر/سوره۵۹، آیه۱۹ · انعام/سوره۶، آیه۷۱ · بقره/سوره۲، آیه۲۷۵ · اسراء/سوره۱۷، آیه۸۵ · نحل/سوره۱۶، آیه۸۹ · بقره/سوره۲، آیه۱۸۵ · نساء/سوره۴، آیه۱۷۴ · فاطر/سوره۳۵، آیه۲۸ · نحل/سوره۱۶، آیه۶۴ · نساء/سوره۴، آیه۸۳ · نحل/سوره۱۶، آیه۴۳ · ص/سوره۳۸، آیه۲۹ · محمد/سوره۴۷، آیه۲۴ · بقره/سوره۲، آیه۲۲۱ · حشر/سوره۵۹، آیه۲۱ · اعراف/سوره۷، آیه۱۷۶ · بقره/سوره۲، آیه۲۱۹ · نحل/سوره۱۶، آیه۴۴ · یوسف/سوره۱۲، آیه۲ · انعام/سوره۶، آیه۶۵ · انعام/سوره۶، آیه۵۱ · یس/سوره۳۶، آیه۶۲ · جاثیه/سوره۴۵، آیه۵ · عنکبوت/سوره۲۹، آیه۴۳ · ابراهیم/سوره۱۴، آیه۵۲