اهداف قرآن: شروط بهرمندی از قرآن

قرآن مجید در کنار اهدافی که برای خود برمی شمرد، موانعی را نیز برای بهره مندی از قرآن و رسیدن به اهداف آن مطرح کرده است. در این بخش، ابتدا شروط و سپس موانع بهره مندی از آن مطرح می‌گردد: قرآن مجید در کنار اهدافی که برای خود برمی شمرد، شروط و موانعی را نیز برای بهره مندی و رسیدن به آن اهداف مطرح کرده است. در این بخش، ابتدا شروط و سپس موانع بهره مندی از قرآن را مطرح می‌کنیم: ۶. ۱ - در پی علم و یقین بودن یکی از شروط مهم برای بهره مند از قرآن آن است که انسان در پی دست یابی به علم و یقین باشد، بخواهد به حقایق پی برد و بر گمان و حدس و امثال آن تکیه نکند. قرآن مجید در پاسخ به مشرکان و در مقام نفی شرک، همواره می‌گوید که آنان دنبال گمان، تقلید و شک‌اند و نسبت به مدعای خویش یقین ندارند؛ اگر راست می‌گویند دلیل قاطعی بر مدعای خود بیاورند. به هر حال، اگر کسانی به دنبال هواهای نفسانی خود باشند و یا بر اساس گمان و شک بخواهند زندگی خود را بنا نهند، از قرآن بهره‌ای نخواهند برد. در آیه ۱۱ سوره توبه می‌فرماید: «ونفصل الآیات لقوم یعلمون» در آیه۱۱۸ بقره نیز می‌فرماید: «قد بینا الآیات لقوم یوقنون» مشابه این، آیاتی است که چنین بیانی دارند: «لقوم یفقهون»، «لقوم یتفکرون »، «لاولی الالباب». ۶. ۲ - در اختیارداشتن قلب خود در آیاتی از قرآن مجید می‌فرماید: «ان فی ذلک لذکری لمن کان له قلب؛ در این، پند و تذکری است برای آن که دارای قلب هوشیاری باشد.» انسان در اثر گناه و یاغفلت گاهی قلب و دل خود را در اختیار شیطان، هوای نفس، غرایزحیوانی وانسان‌های منحرف قرارمی دهد و آنان دلش را می‌ربایند. کسی که دل ندارد - یعنی، دل را به دیگری سپرده است واو هرگونه که می‌خواهد بر آن حکم می‌راند نمی‌تواند از قرآن بهره مند شود. کسی از قرآن بهره مند می‌شود که بر دل خود مسلط باشد. در روایات آمده است که اگر شیاطین پیرامون دل پرسه نمی‌زدندوآن رااحاطه نمی‌کردندانسان می‌توانست به ملکوت جهان نظر کند و حقایق هستی را دریابد. باید دل در اختیار انسان باشد تا آن را در اختیار قرآن و حقایق آن قرار دهد؛ در نتیجه، متاثر شود و به سوی کمال خویش حرکت کند. ۶. ۳ - حیات و دل زنده بودن در آیه ۷۰ سوره یس می‌فرماید: «لینذر من کان حیا؛ قرآن نازل شده است تا کسانی را که زنده‌اند بیم دهد.» برخی انسان‌ها مرده‌اند و مرده را هرقدر صدا بزنی، موعظه کنی یا حقایق را برایش بازگو کنی اثری نخواهد داشت. انسان‌هایی که در اثر گناه بر قلب هاشان مهر خورده و راه نفوذ معارف حق را بر خود بسته‌اند وقتی حقایق و آیات الهی را می‌شنوند، ذره‌ای تاثیر در آنان نمی‌نهد؛ گویا چنین حقایقی را نشنیده‌اند. منافقان مظهر کامل این حالت مردگی و مؤمنان حقیقی مظهر کامل زنده دل بودن‌اند. قرآن مجید می‌فرماید: «اومن کان میتا فاحییناه وجعلنا له نورا یمشی به فی الناس کمن مثله فی الظلمات لیس بخارج منها؛ آیا کسی که مرده بود و او را زنده کردیم و برایش نوری قرار دادیم که با آن در بین مردم حرکت می‌کند مانند کسی است که در تاریکی‌ها به سر می‌برد و از آن خارج نیست؟» انسان‌های زنده، که باتقوا هستند، با نور خدا حرکت می‌کنند و در برخورد با شیاطین، هوشیارانه عمل می‌نمایند: «ان الذین اتقوا اذا مسهم طائف من الشیطان تذکروا فاذا هم مبصرون؛ اهل تقوا را چون وسوسه و خیالی از شیطان به دل رسد، همان دم خدا را به یاد آورند و همان لحظه بصیرت و بینایی پیدا کنند.» ۶. ۴ - کسب رضایت الهی انسان‌ها در هر عملی که انجام می‌دهند، علاوه بر علم و آگاهی، انگیزه‌ای نیز دارند و باید داشته باشند، ولی انگیزه‌ها در افراد و موقعیت‌های گوناگون متفاوت است؛ گاهی کارها برخاسته از انگیزه‌های حیوانی و نفسانی مانند سیرکردن شکم و تامین لذایذ مادی است و گاهی انسان فراتر از سطح حیوانات قرار می‌گیرد. در این صورت، انگیزه‌های مادی نمی‌تواند محرک اصلی او باشد و آنچه در پی آن است موضوعی فراتر از تامین لذایذ مادی خواهد بود. در این میان، آنان که عشق به حقایق دارند با کشف مطالب علمی دل خوش می‌شوند و حداکثر با درک مفاهیمی که از معنویات حکایت دارد، سرمست می‌شوند؛ ولی اگر انسان با خدا آشنا شود، خدا را خوب بشناسد و به او معتقد گردد بالاترین لذت برای او خشنودی خداست؛ نه در انجام اعمالش انگیزه دنیوی دارد و نه امیدی به نعمت‌های بهشتی و نه خوفی از عقوبت‌های اخروی در خود می‌یابد. چنین افرادی حتی اگر خدا نعمت‌های بهشتی را هم در اختیارشان قرار ندهد یا عقوبتشان کند از اودست برنمی دارند؛ زیرا خشنودی خدا برایشان از همه چیز بالاتر است. ویهدیهم الی صراط مستقیم؛ خداوند کسانی را که در پی خشنودی او باشند... به وسیله قرآن به راه‌های امن هدایت می‌کند و آنان را به صراط مستقیم رحمت و قرب خویش رهنمون می‌گردد.» ۳. ۵ - تقوا (در این زمینه در قسمت اهداف قرآن در بعد گرایش سخن گفته شد. بدان جا رجوع کنید.) ۶. ۶ - خشیت و خوف یکی دیگر از شروط بهره مندی از قرآن، که مرتبط با انذار و بیم دادن قرآن می‌باشد، خوف و خشیت است. در سوره یس، پس از آنکه هدف قرآن را انذار و بیم دادن مردم می‌داند و متذکر می‌شود که منافقان از انذار قرآن بهره‌ای ندارند، می‌فرماید: «انما تنذر من اتبع الذکر وخشی الرحمن بالغیب فبشره بمغفرة واجر کریم؛ فقط کسی از بیم دادن تو بهره می‌برد که پیرو قرآن باشد و از خداوند رحمان خشیت داشته باشد، پس او را به آمرزش و پاداش ارجمند الهی بشارت ده.» در سوره طه نیز می‌فرماید: «طه ما انزلنا علیک القرآن لتشقی الا تذکرة لمن یخشی؛‌ ای پیامبر، ما قرآن را بر تو نازل نکردیم تا خود را بسیار به رنج و زحمت اندازی، جز آنکه این کتاب یادآور و پند برای کسانی است که دارای خشیت‌اند.» در سوره ق نیز می‌فرماید: « فذکر بالقرآن من یخاف وعید؛ با قرآن کسی را پند بده که از وعده‌های عذاب و کیفر الهی ترسان است.» در قرآن «خشیت» نسبت به خداوند مطرح شده، ولی «خوف» بیش تر در خصوص عذاب جهنم و گاهی در مورد خداوند یا مقام خداوندگار به کار رفته است. به همین دلیل، گفته‌اند: «خشیت» احساس ترسی است که از درک عظمت خدا برای فرد حاصل می‌شود و قرآن می‌فرماید: «هرکس عظمت خدا را درک کند و در اثر درک عظمت الهی بیمناک شود انذار قرآن برایش سودمند است و درک عظمت خدا موجب می‌گردد که همه موجودات جهان در پیش چشم انسان کوچک شود.» حضرت علی (علیه‌السّلام) در وصف انسان‌های با تقوا می‌فرماید: «عظم الخالق فی انفسهم فصغر ما دونه فی اعینهم؛ خدا نزد اهل تقوا بزرگ جلوه کرده، عظمت او را درک کرده‌اند و باورشان آمده است. درنتیجه، آنچه جز خداست در چشمانشان کوچک جلوه کرده است.» ترس از عذاب‌های اخروی نیز زمینه بهره گیری از انذار قرآن را فراهم می‌آورد. کسی که ترسی از عذاب ندارد به آن دلیل است که ایمان و اعتقادش به معاد ضعیف است و چنین کسی انذار برایش سودی ندارد، ولی آنان که ایمانشان به معاد مستحکم است ترس از معاد در پرتو انذار انبیای الهی: و قرآن زمینه کناره گیری از گناه و پاک و پالوده ساختن آنان را فراهم می‌سازد واز مخلصان می‌شوند. قرآن مجید در وصف انسان‌های برجسته و باایمان، بویژه انبیای الهی: ، می‌فرماید: «انا اخلصناهم بخالصة ذکری الدار» (ص/۴۶)؛ آنان را با یاد معاد از آلودگی‌ها آمیزه شرک، پاک، ناب و خالص کردیم. ۶. ۷ - ایمان و نیکوکاری در نجات و سعادت انسان، طبق بینش قرآنی، ایمان بدون عمل و عمل بدون ایمان نقشی ندارد، بلکه این دو با هم سعادت بشر را تامین می‌کنند. از این رو، قرآن دو شرط دیگر برای بهره مندی از قرآن را «ایمان» و « احسان » دانسته است. در سوره لقمان ، آیه ۲ و۳ می‌فرماید: «تلک آیات الکتاب الحکیم هدی ورحمة للمحسنین»؛ این است آیات کتاب حکمت آموز که هدایت و بشارت برای نیکوکاران است. در آیه ۱۲۰ سوره هود نیز می‌فرماید: «جاءک فی هذه الحق وموعظة وذکری للمؤمنین؛ برای تو در این کتاب، حقیقت، موعظه، یادآوری و پندی برای مؤمنان آمده است.» ۶. ۸ - طلب راه درست در برخی از آیات قرآن می‌فرماید: این قرآن برای کسانی پند و اندرز و یادآوری است که بخواهند راه درست را در پیش گیرند. قرآن هیچ کس را به صورت جبری و اتفاقی هدایت نمی‌کند؛ تا کسی خودش نخواهد که مسیر صحیح را بپیماید قرآن نیز دست او را نمی‌گیرد. اصولا در درمان بیماری‌های روحی اولین قدم تمایل فرد بیمار است؛ اوباید خود به بیماربودن خود باور داشته و در پی علاج خویش برآید؛ دست کم، آمادگی داشته باشد که به راهنمایی‌ها و درمان‌هایی که قرآن در اختیار او قرار می‌دهد جامه عمل بپوشاند. اما اگر کسی هدفش جز این باشد خواندن قرآن و فهم محتوای آن برایش سودی ندارد و چه بسا زیان آور هم باشد. قرآن مجید درباره قوم هود می‌فرماید: «واما ثمود فهدیناهم فاستحبوا العمی علی الهدی» ؛ ما قوم ثمود را هدایت کردیم، ولی آنان کوری را بر هدایت برگزیدند. قرآن مجید در آیه ۲۷ سوره تکویر، پس از زدودن شبهاتی که در مورد رسالت پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) و حقانیت قرآن مطرح شده است، می‌فرماید: «ان هو الا ذکر للعالمین لمن شاء منکم ان یستقیم؛ قرآن جز یادآوری و پندی برای عالمیان نیست، (البته) برای کسی از شما که بخواهد راه راست را در پیش گیرد.» ۶. ۹ - ایمان به خدا و تمسک به قرآن شرط دیگری که در بهره مندی از قرآن مطرح است ایمان به خدا و تمسک بدان است. در آیه ۱۷۵ سوره نساء می‌فرماید: «فاما الذین آمنوا بالله واعتصموا به فسیدخلهم فی رحمة منه وفضل ویهدیهم الیه صراطا مستقیما؛ به سوی شما نوری روشنگر فرو فرستادیم، اما آنان که به خدا ایمان آوردند و به قرآن چنگ زدند پس خداوند آنان را در رحمت و فضل خود وارد می‌کند و آنان را از راهی مستقیم به سوی خود هدایت می‌نماید.» ایمان به خدا اساس تمام ارزش هاست و هر عملی که بدون ایمان انجام گیرد هیچ نقشی در سعادت انسان ایفا نمی‌کند. چنگ زدن به تعالیم قرآنی نیز تنها راه وصول به هدف نهایی قرآن است. آگاهی دادن به وسیله انذار و تبشیر و انتخاب راه درست و رعایت تقوا برای آن است که انسان در پرتو تعالیم قرآن به خداوند رهنمون شود. استفاده از تعالیم قرآن زمینه چنین رشد عظیمی را، آن هم به دست خدا، فراهم می‌سازد. در آیه‌ای دیگر می‌فرماید: «انما تنذر من اتبع الذکر» ؛ ‌ای پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) ، تو فقط کسی را بیم می‌دهی و بیم دادنت در او مؤثر واقع می‌شود که پیرو قرآن باشد و از دستورات آن پیروی کند. ۶. ۱۰ - سجده و تسبیح یکی دیگر از شروط بهره مندشدن و رسیدن به اهداف قرآن نهایت تذلل و عبودیت در برابر خداست. سجده مظهر تام عبودیت بنده در برابر خداست و در روایات آمده که اگر انسان بداند در هنگام سجده خداوند چه قدر به او عنایت دارد حاضر نمی‌شود سر از سجده بردارد. سجده بر خدا معلول درک عظمت خدا و رابطه انسان با اوست. اگر خداوند کمال مطلق است و علم ، قدرت ، رحمت ، حیات و دیگر اوصاف او بی نهایت است و انسان در پی کسب کمال می‌باشد، وقتی بالاترین و کامل‌ترین موجود را می‌یابد، نهایت کرنش و تذلل را در برابر او اظهار می‌نماید، بویژه اگر آن موجود خداوندگار او باشد و هستی خود را حقیقتا از او دریافت کند. در سوره سجده آیه ۱۵ می‌فرماید: کسانی به آیات الهی ایمان می‌آورند که وقتی آنان را به آیات خداوندگارشان توجه می‌دهند به سجده می‌افتند و او را تسبیح می‌کنند. در آیه ۱۰۷ سوره اسراء می‌فرماید: «ان الذین اوتوا العلم من قبله اذا یتلی علیهم یخرون للاذقان سجدا؛ کسانی که پیش از این دانش و معرفت در اختیارشان قرار داده شده است وقتی آیات قرآن بر آنان تلاوت می‌شود به سجده می‌افتند و اشک می‌ریزند. همین اظهار بندگی بر خشوع آنان می‌افزاید.» تسبیح و تنزیه خداوند نیز یکی دیگر از شروط بهره مندی از قرآن است. کسی که خداوند را منزه از هرگونه نقص و آلودگی بداند سخن او را نیز، که قرآن است، کامل‌ترین و بی نقص می‌داند و آنگاه است که در پذیرش و تسلیم در برابر آن دچار تردید نمی‌شود. پذیرفتن و باورداشتن قرآن به عنوان سخن بی عیب و نقص پروردگار زمینه را برای فهم، عمل و بهره گیری از آن و در نهایت، رسیدن به بالاترین اهداف قرآن فراهم می‌سازد. ۶. ۱۱ - شب زنده داری در آیه شریفه ۱۵ سوره سجده یکی دیگر از شرایط بهره مندی از قرآن را شب زنده داری می‌داند. شب زنده داری از دیدگاه قرآن عامل بسیاری از موفقیت هاست. در آیه سوره ۷۹ سوره اسراء به پیامبر گرامی اسلام (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) می‌فرماید: «ومن اللیل فتهجد به نافلة لک عسی ان یبعثک ربک مقاما محمودا؛ و پاسی از شب را بیدار و متهجد باش و نماز شب را، که خاص توست، به جای آور که خدا تو را به مقام محمود مبعوث گرداند.» در آیات اول سوره مزمل نیزمی فرماید: «قم اللیل... انا سنلقی علیک قولا ثقیلا»؛ ‌ای پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) ، شب را به پاخیز... ما گفتاری گران سنگ بر تو می‌افکنیم. شب زنده داری هم صفای روحی برای پذیرش حقایق فراهم می‌سازد و هم انسان را برای صعود به قله‌های رفیع معنویت کمک می‌کند. به همین دلیل، قرآن مجید می‌فرماید: وقتی چنین افرادی با قرآن برخورد می‌کنند، به دلیل صفای باطنیشان، آماده اثرپذیری از قرآن می‌باشند. ۶. ۱۲ - انفاق تامین نیازمندی‌های مردم، آن هم تنها با انگیزه الهی و بدون چشم داشت و یا ریا و به عنوان انجام وظیفه و بر اساس احساس مسؤولیت در برابر خداوند، یکی دیگر از شروطی است که در آیه ۱۶ سوره سجده برای بهره مندی از قرآن ذکر شده است. انفاق در بینش قرآنی با تامین نیازهای نیازمندان در نظام‌های غیر الهی بسیار متفاوت است. انسان مؤمن انفاق را به این دلیل انجام می‌دهد که خداوند او را موظف به انجام آن کرده و نگران انجام وظیفه است. در این صورت، حالات گوناگون فردی و اجتماعی در انگیزه او خللی وارد نمی‌کند. او خود را مالک ثروت و امکاناتی که در اختیار دیگران قرار می‌دهد، نمی‌داند، بلکه معتقد است که این ثروت و امکانات حق نیازمندان است که باید در اختیار آنان قرار دهد. از سوی دیگر، آن را عطیه الهی می‌داند که خدا در اختیار او قرار داده تا به صاحبانش برساند. به همین دلیل، قرآن مجید می‌فرماید: «ومما رزقناهم ینفقون؛ از آنچه به آنان روزی داده‌ایم، انفاق می‌کنند.» بر اساس چنین بینشی، انسان انفاق کننده هیچ چشم داشتی ندارد و می‌داند در صورتی وظیفه اش را انجام داده است که ریاکارانه انفاق نکند و نیاز نیازمندان را به گونه‌ای برآورده می‌کند که حیثیت و منزلت اجتماعی آنان حفظ شود و تلاش برای تامین نیازمندان، با شرط مذکور، بی شک، انسان انفاق کننده را مشمول عنایات خداوند و بهره مندی از قرآن می‌کند. در آیه مزبور، انفاق یکی از شروط بهره مندی از هدایت قرآن و اوصاف متقین دانسته شده است. منبع: انعام/سوره۶، آیه۹۸ · یونس/سوره۱۰، آیه۲۴ · آل عمران/سوره۳، آیه۱۹۰ · ق/سوره۵۰، آیه۳۷ · یس/سوره۳۶، آیه۷۰ · انعام/سوره۶، آیه۱۲۲ · اعراف/سوره۷، آیه۲۰۱ · مائده/سوره۵، آیه۱۶ · یس/سوره۳۶، آیه۱۱ · طه/سوره۲۰، آیه۱-۳ · ق/سوره۵۰، آیه۴۵ · امام علی (علیه‌السلام)، نهج البلاغه، خطبه ۱۹۳ · هود/سوره۱۱، آیه۱۲۰ · فصلت/سوره۴۱، آیه۱۷ · تکویر/سوره۸۱، آیه۲۷ · نساء/سوره۴، آیه۱۷۵ · اسراء/سوره۱۷، آیه۱۰۷ · اسراء/سوره۱۷، آیه۷۹ · بقره/سوره۲، آیه۳