اهداف قرآن: موانع بهره مندی از قرآن

از موانع بهره‌مندی از قرآن،را می توان به موارد زیر اشاره کرد: ۷. ۱ - ظلم یکی از موانع بهره مندی از قرآن « ظلم » است. در بینش قرآن، «ظلم» تنها ستمگری نسبت به دیگران نیست، بلکه حرکت بر خلاف جهت کمال خویش نیز نوعی ستمگری است و آنکه به دیگری ستم می‌کند در واقع، دو نوع ظلم مرتکب شده، هم به دیگران ستم کرده است و هم به خود. و به این وسیله، خود را از رسیدن به کمال واقعی خویش محروم کرده است. به همین دلیل، در قرآن مجید شرک و بت پرستی نوعی ظلم و ظلمی بزرگ قلم داد شده است: «ان الشرک لظلم عظیم؛ زیرا شرک بالاترین و بزرگ‌ترین عامل دوری از خدا و فاصله گرفتن از کمال حقیقی است.» اگر «ظلم» ندادن و نادیده گرفتن حق دیگران است در بیان قرآن مجید، فقط انسان‌ها مشمول آن نیستند، بلکه این موضوع شامل هر موجود دیگری نیز می‌شود و به همین دلیل، قرآن از کسانی نام می‌برد که به آیات الهی ظلم کرده‌اند: «بما کانوا بآیاتنا یظلمون؛ ظلم به آیات الهی به معنای نادیده گرفتن وانکار آنهاست.» که خداوند فرمود: : «وما یجحد بآیاتنا الا الظالمون؛ هیچ کس جز ستمگران آیات ما را انکارنمی کنند.» به هر حال، ستمگری در مرحله اول سبب می‌شود که فرد، قرآن و حقانیت آن را منکر شود، هرچند یقین داشته باشد که قرآن حق است: «وجحدوا بها واستیقنتها انفسهم ظلما وعلوا» در مرحله بعد، به جای آنکه از قرآن بهره برد و بیماری‌های روحی اش شفا یابد و مشمول رحمت خدا شود، قرآن جز بر زیان و خسرانش نمی‌افزاید: «ولا یزید الظالمین الا خسارا؛ قرآن ستمگران را جز زیان نمی‌افزاید.» ۷. ۲ - دروغ گویی یکی دیگر از موانع بهره مندی از قرآن دروغ گویی و گناه کاری است. گاهی انسان در اثر عواملی مرتکب گناهی می‌شود و یا دروغی می‌گوید، ولی زود پشیمان می‌شود و توبه می‌کند و مشمول رحمت خدا واقع می‌شود. اما گاهی در اثر تکرار گناه و یا دروغ گفتن ، دروغ گویی و گناه کاری در او تبدیل به یک صفت می‌شود. تکرار گناه و تکرار دروغ سبب می‌شود که انسان گناه کار و دروغ گو آیات الهی را بشنود، ولی از آن بهره مند نگردد و بلکه بر گناه خویش اصرار ورزد و از آیات قرآن روی بگرداند، به گونه‌ای که گویا نشنیده است. تکرار گناه « استکبار » را به همراه می‌آورد و استکبار، تسلیم حق نشدن و تسلیم حق نشدن، مهر و قفل بر دل می‌زند و کسی که بر دل او مهر زده شود بهترین موعظه‌ها و حکمت‌ها هم در آن اثرنخواهدکرد. چنین انسانی حتی اگر در قرآن تدبر کند و بیندیشد از قرآن سودی نمی‌برد: «افلا یتدبرون القرآن‌ام علی قلوب اقفالها» استکبار قفل دل است، ولی چنین انسانی علاوه بر آنکه بردلش قفل ومهرزده شده است، در گوشش نیز وقر (سنگینی) وجود دارد و شنیدن و نشنیدن آیات برایش یکسان است. ۷. ۳ - استکبار استکبار از جمله موانع بهره مندی از قرآن است. در آیه شریفه ۱۵ سوره سجده می‌فرماید: «کسانی که استکبار ندارند به قرآن ایمان می‌آورند.» استکبار و خود را برتر از حق و حقیقت دانستن سبب می‌شود که انسان با آنکه حق را شناخته است، تسلیم آن نشود و راه سعادت را به روی خود ببندد. قرآن مجید در آیات فراوانی از مقاومت مستکبران در برابر دعوت انبیای الهی سخن گفته است و متذکر می‌شود: «مستکبران با آنکه حقانیت پیامبران را دریافته بودند، تسلیم دعوت ایشان نشدند، بلکه با آنان به مبارزه پرداختند.» شیطان نخستین مستکبری است که قرآن از او نام می‌برد. استکبار شیطان سبب شد با آنکه می‌دانست دستور خدا حق است و حضرت آدم (علیه‌السّلام) لیاقت خلافت خدا را دارد، حاضر به سجده کردن بر او نشود. استکبار در برابر قرآن سبب می‌شود که انسان نه تنها تسلیم قرآن نشود، بلکه برای توجیه برخورد خویش، به قرآن نسبت ناروا بدهد. ولید، یکی از شاعران عصر نزول قرآن، ابتدا حقانیت قرآن را دریافت و به آن اعتراف کرد، ولی در اثر وسوسه، تحریک و تشویق سران کفر، در مقام استکبار برآمد و گفت: «قرآن چیزی جز سحر برگزیده نیست». قرآن مجید یکی از علل برخورد خصمانه یهود با مسلمانان و برخورد مسالمت آمیز مسیحیان با مسلمان را مستکبرنبودن پیروان واقعی حضرت مسیح (علیه‌السّلام) می‌داند و می‌فرماید: «ذلک بان منهم قسیسین ورهبانا وانهم لا یستکبرون؛ این برخورد دوستانه مسیحیان با مسلمانان بدان دلیل است که برخی از مسیحیان، کشیش و راهبان‌اند و ایشان استکبار ندارند.» کسی که با استکبار با قرآن برخوردکند به آیاتی که بر او تلاوت می‌شود، هیچ توجهی نمی‌کند، گویا از قرآن هیچ نشنیده است: «واذا تتلی علیه آیاتنا ولی مستکبرا کان لم یسمعها کان فی اذنیه وقرا» ۷. ۴ - نادیده گرفتن اعمال بد گذشته کسی که می‌خواهد از قرآن بهره مند شود باید آلودگی‌های روحی خود را بزداید و برای این کار ضرورت دارد که نوعی بازنگری نسبت به اعمال گذشته خویش داشته باشد. آنان که اعمال گذشته خود را نادیده می‌انگارند و یا اعمال اشایست خود را اندک می‌شمارند از قرآن بهره‌ای نمی‌برند. در روایات آمده است که اگر کسی اعمال ناشایست خویش را اندک شمارد و با خود بگوید که اگر فقط با این گناه مؤاخذه شوم مساله‌ای نیست، خداوند آن گناه را بر او نمی‌بخشد.«من الذنوب التی لایغفر قول الرجل لیتنی لا اوءاخذ الا بهذا» فراموشی اعمال ناشایست گذشته سبب می‌شود که وقتی آیات الهی به کسی تذکر داده می‌شود، از آن روی برگرداند و به آن توجهی نکند. روشن است که چنین انسانی از قرآن بهره‌ای نخواهد داشت. قرآن مجید در این زمینه می‌فرماید: «ومن اظلم ممن ذکر بآیات ربه فاعرض عنها ونسی ما قدمت یداه انا جعلنا علی قلوبهم اکنة ان یفقهوه وفی آذانهم وقرا» ۷. ۵ - باورنداشتن آخرت یکی از شرایط بهره مندی از قرآن ایمان به آخرت است. هر قدر ایمان انسان به آخرت قوی تر باشد، بهره مندی اش از قرآن بیش تر خواهد بود و هر قدر این ایمان ضعیف گردد اثرپذیری او از قرآن کم تر می‌شود. در آیه چهارم سوره بقره، شرط هدایت پذیری از قرآن یقین به آخرت معرفی شده است. آیه ۴۵ سوره ق می‌فرماید: «فذکر بالقرآن من یخاف وعید؛ کسی از قرآن متذکر می‌شود که از وعده‌های ناگوار آخرت بیمناک باشد.» در آیه ۴۵ و۴۶ سوره اسراء می‌فرماید: «واذا قرات القرآن جعلنا بینک وبین الذین لا یؤمنون بالآخرة حجابا مستورا وجعلنا علی قلوبهم اکنة ان یفقهوه وفی آذانهم وقرا؛ آنگاه که قرآن را تلاوت می‌کنی، بین تو و کسانی که به آخرت ایمان ندارند پوششی قرار می‌دهیم و بر دل هایشان پرده‌ها و در گوش هاشان سنگینی می‌نهیم تا قرآن را نفهمند.» قبلا نیز یادآور شدیم که، خداوند در وصف انسان‌های صالح و برجسته می‌فرماید: «انا اخلصناهم بخالصة ذکری الدار؛ ؛ ما آنان را با عنصری خالص کننده خالص و ناب کردیم و آن عنصر، یاد معاد است.» ۷. ۶ - کفر و شرک در آیات متعددی از قرآن مجید، کفر مانع بهره گیری از قرآن معرفی شده است. در آیه ۴۷ سوره عنکبوت می‌فرماید: «وما یجحد بآیاتنا الا الکافرون؛ جز کافران کسی آیات ما را انکار نمی‌کند.» در آیه ۳۱ سوره سبا می‌فرماید: «وقال الذین کفروا لن نؤمن بهذا القرآن؛ کافران گفتند که ما هرگز به این قرآن ایمان نمی‌آوریم.» کفر موجب تکذیب آیات و معارف الهی می‌شود و تکذیب حقایق قرآنی نپذیرفتن و تسلیم نشدن در برابر آن را به دنبال دارد: «واذا قرئ علیهم القرآن لا یسجدون بل الذین کفروا یکذبون» شرک نیز سبب می‌شود که انسان مشرک نه تنها از بیانات قرآن پند نگیرد، بلکه با شنیدن قرآن بر نفرتش نسبت به قرآن و معارف حق آن افزوده شود: «ولقد صرفنا فی هذا القرآن لیذکروا وما یزیدهم الا نفورا » ؛ به همین دلیل است که با شنیدن آیات به مجادله می‌پردازد تا موضع گیری خویش را در برابر حقایق قرآنی حق جلوه دهد: «ولقد صرفنا فی هذا القرآن للناس من کل مثل وکان الانسان اکثر شیء جدلا » چنین انسانی دوست ندارد که آیه یا سوره‌ای بر مسلمانان از سوی خدا نازل شود: «ما یود الذین کفروا من اهل الکتاب ولا المشرکین ان ینزل علیکم من خیر من ربکم» ۷. ۷ - پیروی از هوای نفس ریشه اصلی مخالفت با حق و حقایقی که پیامبران می‌آوردند پیروی از هوای نفس است. تمایلات نفسانی، انسان را به خوی حیوانی دعوت می‌کند و قرآن و معارف دینی او را به سوی کمالات انسانی فرامی خواند. کسانی که به هر دلیل، هوای نفس خویش را اله و معبود خود قرار می‌دهند و آن را بر عقل و دل خود حاکم می‌کنند، از قرآن و معارف آن سر باز می‌زنند و از آن بهره مند نمی‌شوند. ‌ای پیامبر، برخی از آنان کسانی هستند که به تو گوش فرا می‌دهند، آنگاه که از نزد تو بیرون روندبه آنان که اهل دانش‌اند می‌گویند: پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) اندکی پیش چه گفت؟ آیا می‌بینی آن را که هوای نفس اش را خدای خود قرار داده و خدا او را دانسته - و پس از اتمام حجت - گمراه ساخته است؟» چنین کسی دیگر راهی برای هدایت نخواهد یافت؛ زیرا همه راه‌ها و ابزارهای شناخت خود را آگاهانه از کار انداخته است. واذا تتلی علیه آیاتنا ولی مستکبرا» منبع: لقمان/سوره۳۱، آیه۱۳ · اعراف/سوره۷، آیه۹ · عنکبوت/سوره۲۹، آیه۴۹ · نمل/سوره۲۷، آیه۱۴ · اسراء/سوره۱۷، آیه۸۲ · محمد/سوره۴۷، آیه۲۴ · مدثر/سوره۷۴، آیه۲۴ · مائده/سوره۵، آیه۸۲ · لقمان/سوره۳۱، آیه۷ · بحا الانوار، ج۷۰، ص۳۵۵ · کهف/سوره۱۸، آیه۵۷ · ق/سوره۵۰، آیه۴۵ · اسراء/سوره۱۷، آیه۴۵-۴۶ · ص/سوره۳۸، آیه۴۶ · عنکبوت/سوره۲۹، آیه۴۷ · سبا/سوره۳۴، آیه۳۱ · انشقاق/سوره۸۴، آیه۲۱ و۲۲ · اسراء/سوره۱۷، آیه۴۱ · کهف/سوره۱۸، آیه۵۴ · بقره/سوره۲، آیه۱۰۵ · محمد/سوره۴۷، آیه۱۶ · جاثیه/سوره۴۵، آیه۲۳ · لقمان/سوره۳۱، آیه۶ -۷