ایمان دینی: ایمان‌گرایی تعدیل شده

ایمان‌گرایی تعدیل شده محصول دوره دوم‌ اندیشه ویتگنشتاین است. افکار دوره اول او الهام‌بخش پوزیتیویست‌های منطقی بود که گزاره‌های دینی را بی‌معنا می‌دانستند. «فصل «گزاره‌های دینی: بامعنا یا بی‌معنا؟.» در دوره دوم، او با مبانی پوزیتیویستی مخالفت کرد و طرح دیگری درانداخت. بلکه باید همه ساحت‌های وجودی انسان را به رسمیت شناخت. انسان تنها دارای بعد علمی و تجربی نیست. ابعاد دیگر وجود او قوانین خاص خود را دارند. وی فعالیت‌های مختلف انسانی را به بازی تشبیه می‌کرد و می‌گفت همان‌گونه که هر نوع بازی، قواعد ویژه خود را دارد و نمی‌توان قوانین یک بازی (مانند فوتبال) را بر بازی دیگر (مانند کشتی) تطبیق داد، ساحت‌های وجودی انسان و مشغله‌های متفاوت او نیز هر کدام قواعد ویژه خود را دارند. انسان درگیر بازی علمی می‌شود. درگیر بازی فلسفی می‌شود، درگیر بازی دینی می‌شود، ولی در هر کدام باید به قواعد و اصول موضوعه آن پایبند باشد و هنگامی که کسی به محدوده دین وارد می‌شود، نباید انتظار داشته باشد که قواعد بازی علم بر آن تطبیق کند، بلکه باید دستورالعمل‌ها و اصول حوزه دین را فرا گیرد و براساس آن به دین‌ورزی بپردازد. نقد و بررسی اعمال و باورهای دینی نیز نمی‌تواند از پایگاه بازی علم یا فلسفه صورت پذیرد. از همین‌رو دین و ایمان امری غیرعقلانی‌اند (نه ضد عقلانی). معیارهای عقلی مربوط به حوزه و قلمرو دین نمی‌شود و بر آن تطبیق نمی‌یابد. حتی زبان دین نیز ویژه خود آن است با قواعد و کارکردهای ویژه خودش. بنابراین تنها نقدی که می‌توان بر عمل و نظر دینداران وارد کرد، نقد درونی است، ‌نه بیرونی. اگر کسی می‌خواهد ایمان را بفهمد یا نقد کند، ابتدا باید قواعد بازی ایمان را فراگیرد و اصول موضوعه آن را بپذیرد و با مؤمنان همدلی و همراهی داشته باشد و دقیقاً خ. ر. ب. جای آنها بگذارد، بلکه خود از مؤمنان گردد؛ پس آن‌گاه می‌تواند از درون دین به نقد و ارزیابی گزاره‌های دینی بنشیند. غیرعقلانی بودن دین و زبان آن به این معنا نیست که با عقل ضدیت دارد (آن‌گونه که ایمان‌گرایی افراطی می‌گفت)، بلکه به این معناست که حوزه مسائل دینی موضوعاً خارج از ارزیابی عقلانی است. قلمرو دین، قلمرو ایمان است، نه عقل و نه علم. حوزه دین فراتر از عقل و علم است، البته نه به معنای ارزشی، بلکه صرفاً به معنای تفکیک قلمرو آنها از یکدیگر. انسان در برابر دین اختیار دارد که آن را بپذیرد یا نه، اما نمی‌تواند آن را موضوع ارزیابی علمی یا فلسفی قرار دهد. در برابر دین می‌توان تصمیم‌گیری کرد. اما نمی‌توان استدلال منطقی یا تجربی آورد. بنابراین هم باید جلوی دخالت‌های بی‌جای دانشمندان و فیلسوفان را در آموزه‌های دینی گرفت، و هم عالمان دین را از تلاش برای توسل به دلایل عقلی یا تجربی بازداشت. نه دین باید در حوزه‌های علمی و فلسفی مداخله کند و نه علم و فلسفه در حوزه دین.