این است که اختلاف فقیهان در واقع ناشی از تقابل منطق و

این است که اختلاف فقیهان در واقع ناشی از تقابل منطق و عدالت در این زمینه است و اعتقاد به سوگند نفی علم را باید گامی به سوی واقع گرایی شمرد و امتیاز فعل منفی و منسوب به شخص ثالث بر فعل منسوب به خوانده در نظر بعضی فقیهان از نشانه های این واقع گرایی است. پس به عنوان ضابطه می توان گفت در هر دعوا که قرینه ای بر جهل خوانده به موضوع سوگند وجود دارد یا اماره و فرضی علم او را تأیید نمی کند، سوگند نفی علم او را از سوگند قطعی بر نفی و اثبات حق معاف می کند و دعوا مطابق اصول دادرسی جریان می یابد و بر پایه دو اصل برائت یا استصحاب رسیدگی می شود. اعتبار و قدرت قرینه علم و جهل مخاطب سوگند با دادگاه است، جز این که در نوع پاره ای امور خوانده جاهل است مانند فعل منسوب به ثالث تا خلاف آن ثابت شود و در نوع پاره دیگر علم او مفروض است، مگر قرینه ای برخلاف آن موجود باشد.