با وجود این از کسی که نمی داند چگونه می توان انتظار

با وجود این از کسی که نمی داند چگونه می توان انتظار داشت که چون عالمان سوگند بخورد و اگر به راه درست رود و واقع را بگوید دعوا را ببازد یا در خطر سقوط دعوا قرار گیرد؟ به ویژه در موردی که موضوع سوگند فعلی منتسب به شخص ثالث مثبت یا منفی می شود مانند مالکیت یا تصرف کسی که ملکی را به طرف دعوا فروخته است یا مورثی که دین او از وارث مطالبه می شود این شگفتی آشکارتر است، زیرا در موردی که موضوع دعوا کاری منسوب به خوانده است، چنین فرض می شود که او از آن آگاه است و باید برای اثبات و نفی آن سوگند بخورد و ادعای عمل و سوگند به آن نیز او را از این تکلیف معاف نمی کند؛ ولی در ۱. برای دیدن اختلافها و نقد عقاید به ویژه رک شیخ محمد حسن نجفی، جواهر الکلام، ج ۴۰، ص ۲۱۱ به بعد - سید محمد کاظم طباطبایی، ملحقات عروة الوثقی، ج ۳ کتاب قضاء)، ص ۱۰۵ - شهید ثانی مسالک الافهام، ج ۲ کتاب قضاء) - علامة حلی تحریر الاحکام، ج ۲، ص ۱۹۲ - محمد حسن آشتیانی کتاب قضاء، ص ۱۹۷ به بعد. مواردی که موضوع به شخص ثالث ارتباط پیدا می کند و به ویژه به نفی کاری ناظر است، فرض آگاهی خوانده مبنایی ندارد و حتی طبع دعوا اماره بر درستی ادعای او برجهل است پس نمی توان از او خواست که سوگند خلاف واقع بخورد.