باده: باده در قرآن

در چند آیه قرآن به باده با تعبیرات متعدّد (« خمر » در شش آیه، سوره بقره ، آیه ۲۱۹؛ سوره مائده ، آیه ۹۱ـ۹۰؛ سوره محمد ، آیه ۱۵؛ « سَکَر » در سوره نحل ، آیه ۶۷؛ « رَحیق » در سوره مطففین ، آیه ۲۵؛ « کَأس » در سوره طور ، آیه ۲۳، سوره انسان ، آیه ۵ و ۱۷، سوره نبأ، آیه ۳۴، و ( کأسٍ مِنْ معینٍ ) در سوره صافات ، آیه ۴۵ و سوره واقعه ، آیه ۱۸ ) و آثار نوشیدن آن اشاره شده است. برخی از این آیات باده بهشت را وصف می‌کند که در نهرها جاری است ( ( أنهارٌ مِنْ خَمْرٍ ) ، سوره محمد، آیه ۱۵ ) و لذّت بخش است و از زیان‌های باده دنیا ـ چون مستی ( ( و لاهم عنها یُنْرَفون ) ، سوره صافات، آیه ۴۷ )، سردرد ( ( و لا یُصَدَّعون ) ، سوره واقعه، آیه ۱۹ )، به گناه واداشتن (تأثیم، سوره طور، آیه ۲۳ ) و زایل کردن عقل ( غَوْل ، سوره صافات، آیه ۴۷ ) به دور است. ۶. ۱ - بهره‌گیری مردم از میو‌ه‌ها یک آیه از قرآن، به مناسبت یادآوری نعمت‌های خدا بر بندگان، اقسام بهره‌گیری انسان‌ها را از خرما و انگور با تعبیر ( تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَکَراً و رِزْقاً حسناً ) «از میوه درختان خرما و انگور باده و روزی نیکو بر می‌گیرید» بیان می‌کند. ). گفتنی است که آیات راجع به باده بهشتی نیز از نظر مفهوم و نه منطوق، آثار منفی باده را ذکر کرده است. امّا نسبت به زمان و مراحل این تحریم و نیز مصداق‌های باده حرام میان مفسّران و مورخان، همچنان‌که در میان فقیهان، اختلاف است. اما به محض اعلام حرمت، مسلمانان آنچه باده در خانه داشتند دور ریختند. همچنین طبق برخی از نقل‌ها، در آن زمان، در میان مردم مدینه فقط شرابِ خرما رایج بود؛ ولی در چند حدیث نبوی که به مناسبت تحریم باده صادر شده «خمر» به پنج قسم باده اطلاق شده است. ۶.۳. ۱ - حرمت نماز با حالت مستی پیش از این آیه، در یک آیه مدنی دیگر به صراحت از خواندن نماز یا رفتن به مساجد در حال مستی نهی شده بود. صدور این حکم در مدینه و اخباری که در شأن نزول آیه نقل شده است نیز تداول باده‌نوشی را در آن زمان نشان می‌دهد. ۶.۳. ۲ - آیه نفع اندک باده آیه ۲۱۹ سوره بقره نیز، که مدنی است، از گناه بزرگ بودن (یا سبب گناه شدنِ) باده‌نوشی، به سبب زوال عقل، هر چند ممکن است نفعی اندک داشته باشد، سخن می‌گوید. نظر مشهور مفسّران و نیز برخی روایات بر آن است که آیه اخیر پیش از دو آیه قبلی نازل شده و بدون افاده تحریم، زمینه اعلام حکم قطعی را، همچنان‌که آیه ۴۳ سوره نساء ، فراهم می‌کرده است. دلیل بر این ادّعا آیه ۳۳ سوره اعراف است که در آن « إثم » به صراحت و قاطعانه تحریم شده است. نزول این آیه در مکّه و سپس به کار بردن همین تعبیر «إثم» برای باده‌نوشی نشانه تحریم آن است. ) همچنان‌که برخی از تعبیرات آیات ۹۰ـ۹۳ سوره مائده مثلاً، ( فَهَلْ اَنْتُمْ مُنْتَهونَ، لَیْسَ ... سپس با نزول آیه ۶۷ سوره نحل به آن رو آوردند؛ و با نزول آیات ۹۰ و ۹۱ مائده کاملاً از آن دست کشیدند. این قول با توجّه به آیات مکی مکّی بودن سوره نحل و با توجّه به مقصود اصلی آیه آن شگفت انگیز است. دیگر اینکه، بنابر قول اخیر، همچنان‌که بنابر این نظر که پیش از نزول آیه تحریم، باده‌نوشی اباحه شرعی داشته، بعضی آیات درباره خمر، ناسخ بعضی دیگر است. ۶. ۵ - اشارات احادیث درباره باده در حدیث، گذشته از نکات تفسیری و فقهی، به مطالب تاریخی و اخلاقی اشاره شده است؛ از جمله: ۱. تحریم باده در دین همه پیامبران . ۲. نقش و تلاش شیطان در ساختن باده و ترویج باده‌گساری. ۳. همانندی باده‌گسار با کافر و بت‌پرست . ۴. ناشی شدن همه گناهان از باده‌نوشی بر اثر زوال عقل و سپس زوال روح ایمان. ۵. مقبول واقع نشدن نماز باده‌گسار تا چهل روز. ۶. بدتر بودن نوشیدن باده از ترک نماز . ۷. محرومیّت باده‌گسار از شفاعت و بهشت . ۸. ۹. اجتناب از هم‌نشینی با باده‌گسار. ۱۰. سلام نکردن به او، نرفتن به عیادت او و حاضر نشدن در تشییع جنازه او، به زنی ندادن دختر به او، نپذیرفتن شهادت باده‌گسار و اعتماد نکردن به او در امور مالی نیز از توصیه‌های حدیث است. علاوه بر این‌ها، در حدیث به سه نکته نیز توجه داده شده است: ۱. تعریف باده‌گسار «مُدْمِنُ الخَمْر» به کسی که همواره آمادگی نوشیدن باده را دارد، نه فقط دائم الخمر. ۲. پاداش اخروی ترک باده حتّی اگر به نیّت حفظ بدن باشد. ۳. عدم جواز نوشیدن باده حتی در حالت تقیه . منبع: بقره/سوره۲، آیه۲۱۹ · مائده/سوره۵، آیه۹۰۹۱ · محمد/سوره۴۷، آیه۱۵ · یوسف/سوره۱۲، آیه۳۶ · نحل/سوره۱۶، آیه۶۷ · مطففین/سوره۸۳، آیه۲۵ · طور/سوره۵۲، آیه۲۳ · انسان/سوره۷۶، آیه۵ · نبأ/سوره۷۸، آیه۳۴ · صافات/سوره۳۷، آیه۴۵ · واقعه/سوره۵۶، آیه۱۸ · صافات/سوره۳۷، آیه۴۷ · واقعه/سوره۵۶، آیه۱۹ · مائده/سوره۵، آیه۹۰ · مائده/سوره۵، آیه۹۱ · دمشق ۱۴۰۴، ج۶، ص۱۵۷ · چاپ ابوالقاسم گرجی، تهران ۱۳۶۱ ش، ص۳۴۷ · تفسیر طبری، ج۴، ص۳۳۶ · بیروت ۱۴۰۲، ج۸، ص۲۲۴ـ۲۲۵ · بیروت ۱۴۰۷، ج۴، باب ۶۶۲، ص۴۱۶ · بیروت ۱۴۰۷، ج۷، باب ۳۱۲، ص۱۹۸ـ۱۹۹ · نساء/سوره۴، آیه۴۳ · تفسیر طبری، ج۱۸، ص۵۶۵ · ج۳، ص۳۷۱، حدیث ۱۵ · ج۴، ص۱۲۸۳ · تفسیر المیزان، ج۲، ص۱۹۴ · اعراف/سوره۷، آیه۳۳ · ج۶، ص۴۰۶ · مائده/سوره۵، آیه۹۰۹۳ · ج۶، ص۳۹۵ · چاپ علی اکبر غفّاری، بیروت ۱۴۰۱، ج۲، ص۲۵ـ۲۸ · ص۱۵۴، حسن بن هانی ابونواس، دیوان، قاهره ۱۸۹۸ · چاپ عبدالرحمن وکیل، ج۳، ص۳۷۸۳۸۰ · ج۱۰، ص۵۶۶ · بیروت ۱۴۰۲، ج۱۰، ص۳۲ · بیروت ۱۴۰۷، ج۱۳، ص۱۵۵، ضمن توضیح حدیث ۱۹۷۹ · احمد بن اسحاق یعقوبی، تاریخ، بیروت ۱۹۶۰ · قاهره ۱۳۲۸، ج۱، ص۱۲۹ · قاهره ۱۳۲۸، ج۳، ص۵۳۸ · ج۶، ص۳۹۳۳۹۴ · ج۶، ص۴۰۴۴۰۵ · ج۶، ص۴۰۲۴۰۳ · ج۶، ص۴۰۰۴۰۱ · ج۶، ص۴۰۲ · ج۶، ص۴۰۰ · بحارالانوار، ج۶۳، ص۴۹۱ · بحارالانوار، ج۶۳، ص۴۹۰-۴۹۴۱ · ج۶، ص۳۹۶۳۹۸ · ج۶، ص۴۰۵ · ج۶، ص۴۳۰ · بحارالانوار، ج۶۳، ص۴۹۵