بازدید از اماکن مقدس: ادله ممنوع بودن

در هر صورت، چنانکه اشاره شد، برای ناروایی ورود کافران به مساجد، دلیل‌هایی از قرآن و حدیث و اجماع و… آورده‌اند که اکنون آن‌ها را نیز مورد بررسی قرار می‌دهیم. اینکه ایشان می‌نویسد: (فحکم علیهم بالنجاسة) درمباحث گذشته نادرستی آن را روشن ساختیم؛ زیرا آیه شریفه نظر به نجاست بدنی مشرکان ندارد، تا چه رسد به دیگر کافران. و اما کبری سخن ایشان که می‌نویسد: (مساجد باید از ناپاکی‌ها به دور نگهداشته شوند) مقصود چیست؟ اگر مقصود این است که مسجد را نباید نجس کرد، سخنی است بجا و درست، ولی ورود کافر به مسجد، اگر نجس هم باشد، سبب نجس کردن مسجد نمی‌شود، اگر سرایتی در کار نباشد. اگر مقصود آن است که حتی چیز نجس هم نباید وارد مسجد شود، درست نیست؛ زیرا دست کم، مشهور فقهاء برآنند که ورود چیز نجس به مسجد، در صورتی که نجاست، سرایت کننده نباشد که سبب نجس شدن مسجد شود، جایز است. البته اگر سبب هتک مسجد باشد، جایز نخواهد بود، ولی هتک مسجد، موضوع دیگری است. گونه دیگر از استدلال به آیه شریفه، الغای خصوصیت از مسجد الحرام است به این معنی، که آنچه مشرکان را از ورود به مسجدالحرام باز می‌دارد، مسجد بودن آن است. جایگاه والا و بالای خانه خداست که مشرک نمی‌تواند در آن وارد شود این نقطه مشترکی است میان مسجدالحرام و دیگر مساجد. همین نقطه مشترک سبب مشترک بود آن‌ها در حکم ناروایی ورود شده است. بایستگی بزرگداشت مساجد، نقطه اشتراکی است که کافران را از ورود به مساجد باز می‌دارد. درمسجد بودن بین مسجدالحرام و دیگر مساجد، فرقی نیست و باید در حکم ناروایی نیز یکسان باشند. وی پس از طرح این پرسش: این جمله آیه (فلا یقربوا المسجد الحرام) دلیل درستی دیدگاه شافعی است که می‌گوید: ناروایی ورود، ویژه مسجدالحرام است، می‌نویسد: (الجواب ان: مجموع الآیه یدل علی العموم، لا علی الخصوص لأن المتبادر الی الاذهان من الآیه مجموعها ان علة المنع من الدخول هی النجاسة واحترام المسجد عنداللّه ولیس من شک ان کل مسجد هو محترم عند الله لانه منسوب الیه جلّت عظمته…) مجموع آیه دلالت بر همگانی بودن حکم دارد، نه خصوصی بودن آن؛ چرا که از مجموع آیه نخست چنین به ذهن می‌آید که انگیزه جلوگیری از ورود، ناپاکی و احترام مسجد در پیشگاه خداوند است. و بدون شک، هر مسجدی در پیشگاه خداوند، محترم است، چون منسوب به اوست. ۱۱. ۲ - نکات خلاصه سخن بزرگان این است که: جایگاه والا و محترم بودن مسجد، ملاک حکم ناروایی ورود است و این ملاک، در همه مساجد، به گونه یکسان وجود دارد. این استدلال نیز به اثبات دو نکته بستگی دارد: ۱.برای مسجد الحرام ویژگی دیگری غیر از عنوان مسجد بودن که دخالت در حکم ناروایی ورود داشته باشد نیست و تنها معیار این حکم، مسجد بودن آن است. ۲.ورود کافران به مساجد، به هر انگیزه‌ای که باشد، برخلاف حفظ حرمت مساجد و قداست شکنی است. ۱۱.۲. ۱ - نکته اول این که بگوییم در حکم، ناروایی ورود، مسجدالحرام هیچ خصوصیتی ندارد، ادعایی بیش نیست. زیرا اصل، حرام نبودن ورود است. آنان، همه مساله روزهای حج ، برای انجام مراسم بت پرستی و اعمال حج غیر توحیدی، به مسجدالحرام می‌آمدند و در کنار مرکز توحید ، اعمال مشرکانه انجام می‌داده‌اند: (ما کان صلاتهم بالبیت الا مکاء و تصدیة.) نماز آنان در کنار کعبه ، جز صوت کشیدن و کف زدن نبود بنابراین، خداوند اگر آنان را از ورود به مسجدالحرام، بازداشت، برای جلوگیری از انجام اعمال مشرکانه آنان بوده است. آیا می‌توان این را سنجید با آن مسجدی که اگر کافری در آن پای می‌گذارد، برای شنیدن کلام خداست و سخنان مبلغان دین و یا دیدن آثار باستانی و جلوه‌های تمدن اسلامی؟ ج.بسیاری از علما بر این باورند که مقصود از مسجدالحرام در آیه شریفه، حرم است. در قرآن کریم مورد دیگری نیز وجود دارد که مسجدالحرام گفته شده، ولی مقصود حرم است: (سبحان الذی اسری بعبده لیلاً من المسجد الحرام.) که مسلم پیامبر (ص) از خانه اُم هانی به معراج رفته است، یعنی از حرم، نه از مسجد الحرام. ذیل همین آیه، نیز قرینه است بر این‌که مقصود از مسجدالحرام، تمامی حرم است: (وان خفتم عیلة…) ترس از تنگنای زندگی در صورتی است که مشرکان از آمدن به مکه نیز باز داشته شده باشند. وگرنه، ناروایی ورود به مسجدالحرام، با آمدن برای تجارت و بازرگانی به مکه، ناسازگاری ندارد. اگر مقصود از مسجدالحرام در این آیه، حرم باشد و مشرکان از ورود به آن بازداشته شده باشند که مسجدالحرام هم جزء آن است، در این صورت، احتمال ویژه بودن حکم، به مراتب بیش‌تر است؛ زیرا برای منطقه حرم، احکام ویژه‌ای است که هیچ مکان مقدسی آن احکام را ندارد. ۱۱.۲. ۲ - نکته دوم ورود کافران به هر انگیزه‌ای که باشد، بی احترامی به مسجد است، سخن درستی نیست و آن را نمی‌پذیریم. آیا در سرزمین کفر ، جایی که تشنگان حقایق، می‌خواهند با اسلام آشنا شوند و پیام وحی را بشنوند و مسجد هم، تنها مرکز رسمی و جایگاهی است که مسلمانان می‌توانند پیام خ. ر. ب. دیگران برسانند، آمدن کافران به مسجد برای شنیدن پیام وحی، بی احترامی به مسجد است؟ آیا در چنین سرزمینی و در چنین شرایطی نامسلمانی به مسجد آمد، هتک مسجد شده است؟ دور هم نیست، هر چند جای مناقشه دارد. امّا استدلال به آن بر ناروایی ورود کافران به هر مسجدی، ضعیف است. بنابراین، مشرکان هم از ساختن وا داشته شده‌اند و هم از زیارت و رفت و آمد به مساجد. پاسخ: هر چند عمران، به معنای زیارت و رفت و آمد هم آمده، ولی معنای رایج و شایع آن نیست و در قرآن کریم هر جا واژه عمران به کار رفته به معنای شایع آن آمده که ساخت و ساز باشد. افزون بر این، بر فرض درستی این ادعا، آیه ویژه مشرکان است و بر گسترش آن به دیگر کافران، همان اشکال‌هایی است که در آیه قبل بدان اشاره شد. و اما از نظر دلالت: در این دو روایت بچه مسلمان و نیز دیوانه مسلمان مطابق روایت دعائم، در کنار یهود و نصارا قرار گرفته است و از آن‌جا که ورود بچه مسلمان به مسجد، بی گمان حرام نیست، نهایت آن‌که کراهت خواهد داشت، این خود قرینه است بر این‌که جلوگیری از ورود یهود و نصارا به مسجد نیز، واجب نخواهد بود. و شاید نقطه اشتراک این سه دسته در مکروه بودن ورودشان به مسجد، بی مبالاتی و بی توجهی به مسائل شرعی و رعایت نکردن پاکیزگی و تمیزی ظاهری باشد، در صورتی برای ورود بچه مسلمان، که عنوان قوی تر وجود نداشته باشد، مانند آگاه شدن از برنامه‌های اسلام، تعلیم و تعلم و یادگیری مسائل عبادی که در این صورت، ورود آنان مستحب نیز خواهد بود. زیرا نهایت یک لفظ (نهی) در دو معنی به کار رفته است، معنای حقیقی (حرام بودن) و معنای مجازی (مکروه بودن) و به کار رفتن یک کلمه در دو معنی، نه تنها بدون اشکال است که مواردی در اخبار و احادیث نیز وجود دارد: (ویکون النهی هنا مستعملاً فی التحریم والکراهة، استعمال اللفظ فی حقیقته و مجاز، کثیر فی الاخبار…) نهی این جا، در حرام و مکروه بودن، هر دو، به کار رفته است و به کار رفتن واژه‌ای هم در معنای حقیقی و هم مجازی، در اخبار ما فراوان است. این که یک واژه در بیش‌تر از یک مورد می‌شود به کار رود یا نه؟ از مباحث مهم اصولی است. محققان از اصولیان بر این نظرند که استعمال یک لفظ در بیش از یک معنی جایز نیست. افزون بر این، چنانکه اشاره خواهیم کرد، شخص پیامبر (ص) نصارا و یهود را از ورود به مسجد النبی باز نداشته است و شواهدی از عصر پیامبر (ص) و امامان معصوم خواهیم آورد که آنان در مسجد با یهود و نصارا و حتی از دین برگشتگان به گفت وگوی علمی پرداخته آند. دو دیگر: از نظر محتوا، روایت اطلاق دارد: مسجد باید از نجاست دور نگه داشته شود، چه نجاست سرایت کننده باشد و چه نباشد. به این اطلاق، کسی عمل نکرده است؛ چرا که دست کم مشهور فقهاء بر آنند که بردن چیز نجس به مسجد، که سبب آلوده شدن و بی احترامی به مسجد نشود، اشکالی ندارد و کافر، به فرض آن‌که نجس باشد، از آن گونه نجاست‌هایی است که سرایت کننده نیست و سبب آلوده شدن مسجد نمی‌شود. سه دیگر: استدلال به این روایت، آن گاه تمام خواهد بود که نجس بودن همه کافران امر قطعی و مسلم باشد و حال آن‌که چنین نیست. ۱۱. ۴ - اجماع سوّمین دلیلی که فقیهان بر ناروایی ورود کافران به مساجد اقامه کرده‌اند، اجماع است. (لایجوز دخول الذمی المسجد باجماع الامامیه.) همه فقهای امامیه بر این نظرند که کافر ذمی روا نیست وارد مسجد شود. ۱۱.۳. ۱ - بررسی توجه به چند نکته، نادرستی و بی پایه بودن اجماع را می‌نمایاند: ۱. با این حال، در این موضوع نامی از اجماع فقهای شیعه به میان نمی‌آورد. ۳. دست کم، احتمال دارد که مدرک داشته باشد (محتمل المدرک) طبیعی است که اعتباری نخواهد داشت. مشهور بودن ناروایی ورود کافران به مسجد، در صدر اسلام شماری از فقیهان بر این باورند که ناروایی ورود کافران به مساجد در میان مسلمانان صدر اسلام، مشهور بوده است. قال لأنه نصرانی فسکت. و هو یدل علی شهرته بینهم.) زیرا ناروایی ورود کافران به مسجد (در صدر اسلام) مشهور بوده است. عمر می‌گوید: نویسنده را بگو بیاید آن را بخواند. عمر می‌گوید: چرا؟ می‌گوید: چون مسیحی است. عمر ساکت می‌شود. این نشان دهنده شهرت ناروایی ورود کافران به مسجد، در میان آنان است. ۱۱.۴. ۲ - جواب صرف نظر از درستی و نادرستی این رخداد، چرا که تنها از طریق اهل سنت نقل شده است، آیا وجود یک چنین پدیده‌ای می‌تواند بیانگر شهرت حکمی در یک زمان باشد و آیا چنین شهرتی حجیت دارد؟ افزون بر این، این شهرتی که برخاسته از یک رخداد تاریخی است، ناسازگاری دارد، با شهرت دیگری که نقل‌های گوناگون از طریق شیعه و سنی پشتوانه آن است. ما، در تاریخ به مواردی بر می‌خوریم که هم در زمان عمر و هم پیش از او، و هم پس از او، افراد مسیحی و یهودی به صورت گروهی (وفد) و فردی به مسجدالنبی می‌آمده‌اند و پرسش‌های خود را برای خلیفه مسلمانان مطرح می‌کرده‌اند و پاسخ می‌شنیده‌اند. به طور طبیعی این موارد، درگاهِ ناسازگاری، بر آن یک مورد پیش خواهند بود. منبع: ج۲۱، ص۲۸۷، داراحیاء التراث العربی، بیروت · ج۱، ص۴۴۵، چاپ سنگی · ج۴، ص۲۸، دارالعلم للملایین، بیروت · انفال/سوره۸، آیه۳۵ · اسراء/سوره۱۷، آیه۱ · ج۴۴، ص۸۰، مؤسسة الوفاء، بیروت · توبه/سوره۹، آیه۱۸ · ج۷، ص۲۷۹، مؤسسه نشراسلامی وابسته، به جامعه مدرسین قم · ج۱، ص۵۴، علمیه اسلامیه، تهران · ج۳، ص۵۰۴، دار احیاء التراث العربی، بیروت · ج۱، ص۳۳۲، دارالأضواء، بیروت · ج۳، ص۸۰، مؤسسه معارف اسلامی · ج۸، ص۳۵۰، مؤسسة الوفاء، بیروت · ج۷، ص۵۲۱، مؤسسه نشر اسلامی وابسته به جامعه مدرسین قم