بانک (فقه): تاریخچه بانکداری

همان‌گونه که یادآور شدیم موضوع بانک و بانکدارى به مفهوم یاد شده، پیش از زمان معاصر در دورۀ اسلامى سابقه‌اى ندارد؛ لیکن در اسلام براى انواع فعالیتهاى اقتصادى و مالى همواره قوانین و مقرّراتى وجود داشته و پول فلزى یا کاغذى و اسناد بهادار همچون سفته در جامعۀ اسلامى رایج بوده است. اسلام برخى معاملات و فعالیتهاى اقتصادى و تجارى رایج میان عقلا را امضا و تأیید و برخى دیگر را ممنوع اعلام کرده است. حجم گسترده‌اى از مسائل فقهى به بیان اصول و مقرّرات مربوط به معاملات و فعالیت‌هاى اقتصادى اختصاص یافته است. این اصول و قوانین کلّى زیر بناى طرح اقتصاد اسلامى به شیوۀ نو و در قالب بانک‌ها و دیگر مؤسسات مالى گشت. تاریخچه بانک به زمان‌های خیلی دور بر می‌گردد. از بانکهای قدیمی می‌توان به بانک آمستردام تاسیس ۱۶۰۹ میلادی، بانک ونیز، بانک انگلستان ۱۶۹۴ نام برد؛ البته بانک‌های اولیه بیشتر به منظور وام دادن به عموم (مانند بانک ونیز) ایجاد می‌شدند؛ که برخی نیز مثل بانک آمستردام فقط سپرده می‌پذیرفتند. ۴. ۱ - تاریخچه بانک در ایران اولین بانک در سال ۱۲۶۶ بدون اجازۀ رسمی از دولت ایران اقدام به گشودن شعبه و انجام عملیات بانکی کرد. اما اولین تاسیس اسمی بانک با قرارداد ننگین از طرف ناصرالدین شاه به فردی به نام بارون دورویتر Baron de Reuter کلید خورد. این بانک، بانک شاهی ایران نام گرفت. طبق امتیازنامه آن اجازه تاسیس بانک شاهی به مدت ۶۰ سال به بارون دورویتر اعطا می‌شد. حق انحصاری اکتشافات و بهره‌برداری از معادن آهن ، سرب ، جیوه ، زغال سنگ و نفت ، ساختن راه در کشور به مدت ۶۰ سال و معافیت از پرداخت مالیات نیز جزء مفاد این امتیازنامه بود. در قبال این امتیازنامه، روس‌ها در سال ۱۲۸۵ شمسی مجوز بانک استقراض ایران را به مدت ۷۵ سال از ناصرالدین شاه گرفتند که به علت وضع نابسامان خزانه، دولت وقت قصد استقراض خارجی داشت. اولین بانک ایرانی بانک سپه در سال ۱۳۰۴ تاسیس شد. بعد از انقلاب همه بانک‌های موجود در ایران با مصوبه شورای انقلاب ملی شده و به بانک‌های زیر تقلیل یافتند: بانک ملی، سپه، رفاه کارگران، صادرات ایران، بانک استان، صنعت و معدن، مسکن، کشاورزی، تجارت و ملت. منبع: اقتصاد کلان، تهران، بازتاب، ۸۲، اول، ص۳۷۲ · مجموعه مفاهیم پولی و بانکی بین المللی، تهران، شباویز، ۷۱، چاپ اول، ص۱۰۸ · اقتصاد کلان، تهران، بازتاب، ۸۲، اول، ، ص۳۷۷ · اقتصاد پول و بانکداری، تهران، مؤسسه تحقیقات پولی و بانکی، ۷۵، ۳۳۸