بخور و بخوردان: بخوردان

در فرهنگ‌ها و متون مختلف با نام‌هایی چون آتشدان، بخورسوز، بخوره، بوی سوز، عطرسوز، عودسوز، عودگردان، مَدْخَنِه، مذبح، مجمر، مجمره، و منقل از آن یاد شده است. ظرافت حجاری‌ها نشان می‌دهد که این بخوردان‌ها از فلزی گرانبها ساخته شده‌اند. این آتشدان‌ها از سه بخش ساخته شده و پایه و بخش فوقانی هر کدام چهار طبقه است. در بخش فوقانی یکی از آن‌ها که‌ به‌طور کامل پیدا شده، محل افروختن آتش به شکل ظرفی مخروطی گود شده است. ۳. ۳ - دوره اشکانی آیین بخورپراکنی در سراسر قلمرو اشکانی نیز رواج داشته است. از نمونه‌های این دوره، نقش بخوردان بر مُهری از نسا (سده اول ق م تا سده های دوم و سوم)، بر لوحی گِلی از شوش (سده اول و دوم ق م) و در حجاری‌های مسجد سلیمان (سده دوم ق م) و حجاری بیستون (سده اول تا سوم م) است. بخوردان‌های فلزی این دوره عموماً پایه بلند مخروطی دارند و از نظر تزیین سطح و شکل بخش فوقانی با یکدیگر متفاوت‌اند. برخی از آنها، نظیر نمونه‌های یافت شده در نقاشی‌های دیواری دورائوروپوس (در سوریه ) (سده اول م) و نقش روی خمره مکشوفه از آشور ، علاوه بر پایه بلند، سه پایه کوتاه شبیه پای جانور نیز دارند. در اواخر دوره ساسانی، شکل ساده بخوردان‌های این دوره تغییر یافت و به صورت مجسمه جانوران، بویژه پرندگان، درآمد. جنس آن‌ها عموماً از مفرغ است و با استفاده از قالب ساخته شده است. ۳. ۵ - سده‌های اول تا سوم هجری از سده‌های اول تا سوم هجری تاکنون بخوردانی به دست نیامده است. نمونه‌های معدودی از سده‌های سوم و چهارم (دوره سامانی) باقی مانده است که می‌توان به نمونه‌ای ساخته شده در خراسان موجود در موزه کابل اشاره کرد. از این دوره نمونه‌های بسیار زیادی باقی‌ مانده است. ۳. ۶ - سده ششم و هفتم از اواخر دوره سلجوقی و اوایل دوره مغول یعنی سده ششم و هفتم نیز تعدادی عودسوز در دست است. از بخوردان‌هایی که از سده‌های اولیه اسلامی تا سده هشتم باقی است می‌توان نتیجه گرفت که اغلب از مفرغ، برنج ، نقره و گاه از طلا ساخته می‌شده‌اند. روش ساخت بیش‌تر آن‌ها با استفاده از قالب با تزیینات معمول شامل مشبک کاری ، سیاه قلم، ترصیع کاری و کتیبه نویسی با مس و نقره و گاه طلا بوده است. ۳.۶. ۱ - اشکال عودسوزهای این دوران عودسوزهای این دوران چهار شکل اصلی دارند: • شکل اول ، ظرف‌های استوانه‌ای کوتاهی با سه پایه به شکل پای جانور یا دکمه که برخی درپوشی نیمکروی و معمولاً تزیینی به شکل گل یا پرنده و جز آن در رأس دارند؛ این ظروف دارای دسته‌ای بلند و یا فاقد دسته‌اند. • شکل دوم شامل ظرف‌های استوانه‌ای نسبتاً بلند با کلاهک نیم گنبدی و نقش پیکره پرنده در رأس آنهاست؛ این ظروفِ سه پایه، به شکل پای جانور دارند و تزیینات آن‌ها مشابه گروه اول است؛ نمونه‌هایی که درپوش آن‌ها گنبدی کامل است، ترکیبی از گروه‌های اول و دوم است که معمولاً از برنج مرصع به نقره و طلا ساخته شده است و کتیبه نیز دارد. • شکل سوم ، شامل پیکره‌هایی است به شکل جانورانی چون شیر ، خرگوش و پرندگانی چون کبوتر و شانه به سر ، که به صورت یکپارچه یا دو تکه ساخته شده و اغلب با روش «موم گمشده» مشبک کاری یا قالب ریزی شده‌اند و فقط یک سوراخ دارند. برخی از آنها، هم مشبک کاری شده‌اند و هم سوراخ دارند؛ تزیینات قلمزنی و کتیبه نیز بر آن‌ها دیده می‌شود. • شکل چهارم ، ظرف‌هایی تشت مانند هستند که لبه پهن و مسطح آنها، که به صورت مدور یا چند ضلعی، به بیرون برگشته است. این گروه معمولاً سه یا چهار پایه به شکل پیکره جانورانی چون فیل و شیر دارند. روی لبه و بدنه آن‌ها قلمزنی شده است و کتیبه نیز دارند. نمونه‌های موجودِ این دسته، که برای آن‌ها واژه‌های مجمر، مجمره و منقل بیش‌تر کاربرد دارد، متعلق به سده‌های ششم تا هشتم است. برای مشاهده شکل نمونه‌های دوران تیموری (اواخر سده هشتم تا اوایل سده نهم) باید به مینیاتورهای این دوره مراجعه کرد. در برخی از مینیاتورهای سده یازدهم ( دوره صفویه ) ظروفی پایه بلند دیده می‌شود که با شمعدان‌هایی که در همین مینیاتورها ترسیم شده است تفاوت دارد و احتمالاً در آن‌ها بخور می‌سوزانده‌اند. ۳. ۷ - سده دوازدهم از سده دوازدهم، ظرف زیبایی از نقره متعلق به دوره عثمانی در مجموعه ابراهیم بیهو موجود دارد که عطرسوز معرفی شده است. ۳. ۸ - سده اخیر در سده اخیر، تهران و اصفهان از مراکز عمده مشبک کاری آثار فلزی، از جمله عودسوزهاست که با نام مشبّک قلعه معروف است. منبع: ج۱، تصاویر ۱-۲، تهران ۱۳۷۲ ش · Jay and Sumi Gluck, A survey of Persian handicraft , Tehran ۱۹۷۷، p۴۶ · A. Belenitsky, Asie centrale, Fig ۲۵ و ۲۷, tradui de l'anglais par P. A. Aellig et J. Marcadإ, Paris ۱۹۶۸ · E.E.Herzfeld, Iran in the Ancient East , Tehran ۱۹۷۶، p۲۰۴، Fig ۳۱۳ · نقشها، نبشته‌ها، لوحه‌های‌ ۹۹ و ۱۲۱ و ۱۲۲، ترجمه عبدالله‌ فریار، تهران‌ ۱۳۴۲ ش‌ · در دوران ماد و هخامنشی، ج۱، تصاویر ۲۳۲، ج۱: ترجمه عیسی بهنام، ج۲: در دوران پارت و ساسانی، ترجمه بهرام فره وشی، تهران ۱۳۴۶-۱۳۵۰ ش · David Stronach, Pasargadae, a report on the excavations conducted by the British Institute of Persian Studies from ۱۹۶۱-۱۹۶۳ , Oxford ۱۹۷۸;، Fig. ۷۲ (left) · ج۱، ص۲۳۹، ترجمه صادق ملک شهمیرزادی، تهران ۱۳۷۲ ش · E.E.Herzfeld, Iran in the Ancient East , Tehran ۱۹۷۶، Vol۱، p۳۰۱ · در دوران ماد و هخامنشی، ج۲، تصویر ۵۹، ج۱: ترجمه عیسی بهنام، ج۲: در دوران پارت و ساسانی، ترجمه بهرام فره وشی، تهران ۱۳۴۶-۱۳۵۰ ش · E.E.Herzfeld, Iran in the Ancient East , Tehran ۱۹۷۶، Vol۱، p۳۰۹ · D.J.Paruck, Sa ¦ sa ¦ nian coins , Bombay ۱۹۲۴، Fig VII و I I XXX · E.E.Herzfeld, Iran in the Ancient East , Tehran ۱۹۷۶، Vol۱، Fig I I I CV · Josef Orbeli, "Sa ¦ sa ¦ nian and early Islamic metalwork", in A survey of Persian art , Tehran ۱۹۷۷, II, VII، Vol۷، Fig A ۲۴۰ و ۲۴۱ و ۲۴۲ · در دوران ماد و هخامنشی، ج۲، تصویر ۴۱۹، ج۱: ترجمه عیسی بهنام، ج۲: در دوران پارت و ساسانی، ترجمه بهرام فره وشی، تهران ۱۳۴۶-۱۳۵۰ ش · Assadullah Souren Melikian-Chirvani, Islamic metalwork from the Iranian world: ۸th-۱۸th centuries , London ۱۹۸۲، Vol۱، p۲۴ · ج۱، ص۲۵۵، ترجمه محمدعلی خلیلی، تهران ۱۳۶۳ ش · Assadullah Souren Melikian-Chirvani, Islamic metalwork from the Iranian world: ۸th-۱۸th centuries , London ۱۹۸۲، Vol۱، p۳۲ · تاریخ هنر اسلامی، ج۱، ص۶۶، ترجمه مسعود رجب نیا، تهران ۱۳۶۴ ش · R.W.Ferrier, ed., The arts of Persia , New Haven ۱۹۸۹، p۱۷۴، Fig ۶ و ۷ · Assadullah Souren Melikian-Chirvani, Islamic metalwork from the Iranian world: ۸th-۱۸th centuries , London ۱۹۸۲، Vol۱، p۴۳ · Ralph Harari, "Metalwork after the early Islamic period", in A survey of Persian art , ed. Arthur Upham Pope, Tehran ۱۹۷۷, VI, XIII، Vol۱۳، Fig C ۱۲۹۹ · تصاویر ۲۲۰ و ۲۲۱، ترجمة‌ صادق‌ ملک‌ شهمیرزادی‌، تهران‌ ۱۳۷۲ ش‌ · Ralph Harari, "Metalwork after the early Islamic period", in A survey of Persian art , ed. Arthur Upham Pope, Tehran ۱۹۷۷, VI, XIII، Vol۱۳، Fig C ۱۲۸۳ و B ۱۲۸۷ · Ernst Khnel, "History of miniature painting and drawing", Vol۱۰, Fig ۹۲۲, in A survey of persian art, Tehran ۱۹۷۷, V, X · H. E. Wulff, The traditional crafts of Persia, p۳۷, Cambridge, Mass. ۱۹۶۶ · Jay and Sumi Gluck, A survey of Persian handicraft , Tehran ۱۹۷۷، p۴۹ · Jay and Sumi Gluck, A survey of Persian handicraft , Tehran ۱۹۷۷، Fig p۸۲ · G. Gropp, "Funktion des Feuertempels der Zoroastrier", Vol۲, Fig۶۳, No۱, ۳, in Archaeologische Mitteilungen aus Iran, Berlin ۱۹۶۹