بدعت (دانشنامه‌حج): نظریه تقسیم بدعت

نگرش دانشوران اسلامی به ویژه اهل سنت درباره بدعت، دستخوش تحولاتی شده است. مسلمانان به تدریج بر اثر آشنایی با مسائل مستحدثه و نوپیدا، به تحلیل نسبت این مسائل با احکام دین پرداختند. طرد و رد این مسائل نو، ممکن و مقبول نبود. در نتیجه، نگرش نخست به بدعت که هر چیز نو و بی‌سابقه را شامل می‌شد، دگرگون گشت. حاصل این تغییر دیدگاه، نظریه تقسیم بدعت بود. ۳. ۱ - ریشه نظریه برخی ریشه نظریه تقسیم بدعت را یک رخداد تاریخی در روزگار خلیفه دوم دانسته‌اند که به دستور وی از سال ۱۴ق در شب‌های ماه رمضان ، نماز تراویح به صورت جماعت برگزار شد. شماری از آن‌ها تراویح را به سنت نبوی ملحق کردند و بی‌سابقه بودن آن را زیر سؤال بردند. ۳. ۲ - بدعت نیک و بد اما بیشتر آن‌ها از راهکار تقسیم بدعت به نیک و بد بهره گرفتند و برخی از تقسیم دو بخشی و شماری از تقسیم پنج بخشی و... سخن گفتند؛ شافعی (م، ۲۰۴ق ) به تقسیم دو بخشی بدعت باور دارد: یکی امری تازه که با دانسته‌ای از قرآن ، حدیث ، سنت و اجماع مخالفت ورزد. این بدعت موجب گمراهی است. دیگری بدعت در کارهای نیک است که با مخالفت دانشوران دین روبه‌رو نشود و مذموم به شمار نیاید. بدعت حقیقی آن است که دلیل شرعی از کتاب، سنت و اجماع بر آن دلالت نکند. بدعت نسبی دو جنبه دارد. به یک اعتبار، مستند به ادله شرعی است و نمی‌توان آن را بدعت شمرد، مثل نماز نافله که فی نفسه مشروع است؛ اما اگر کسی آن را واجب تلقی کند، مرتکب بدعت شده است. بر پایه دیدگاه او، خواندن نحو برای فهمیدن کلام خدا بدعتی واجب است. ساختن مهمان‌سرا و مدرسه و خواندن نماز تراویح در شمار بدعت‌های مستحب است. پدیدار شدن مذاهبی همچون جبریه و قدریه از بدعت‌های حرام است (برای تفصیل بیشتر در باب مذاهب بدعت‌گزار، ) آراستن مسجدها از بدعت‌های مکروه و مصافحه در پی نماز صبح و عصر از بدعت‌های مباح است. باید برای استنباط نوع این‌گونه بدعت‌ها، به قواعد فقهی و شرعی رجوع کرد. ۳. ۵ - نقد بر نظریه تقسیم در نقد و رد چنین تقسیماتی برای بدعت، باید به مضمون مشترکی اشاره کرد که با تعبیر «کل بدعة ضلالة» آمده و به طور کلی و مطلق گمراهی دانسته شده است. بر پایه این سخن، بدعت اصطلاحی حرام قطعی است و تقسیم کردن آن به نیک و بد نادرست است. البته بدعت لغوی را که عام‌تر از معنی اصطلاحی است، می‌توان تقسیم کرد. از همین‌جا می‌توان دریافت که مدافعان بحث تقسیم، به معنای لغوی و نه اصطلاحی بدعت نظر داشته‌اند. گروهی از دانشوران اهل سنت تقسیم بدعت به نیک و بد را نپذیرفته و هر‌گونه بدعت را ناپسند دانسته‌اند. ۴۵۸ق ) ، طُرطُوشی (م. ۷۲۸ق ) ، زَرکَشی (م. اینان به آیات ، روایت‌ها و سخنان صحابه و تابعین در رد تقسیم‌های یاد شده استناد کرده‌اند. منبع: ج۱۱، ص۲۱۶ · صحیح البخاری، ج۳، ص۴۵ · الکافی، ج۱، ص۵۶-۵۷ · الحوادث و البدع، ص۶۹ · البدعه، ص۸۸ · الامر بالاتباع، ص۸۹ · الاعتصام، ص۴۵۰-۴۵۱ · الحوادث و البدع، ص۳۳ · قواعد الاحکام، ج۲، ص۱۷۲-۱۷۳ · قواعد الاحکام، ج۲، ص۱۷۳ · الاعتصام، ص۲۴۵-۲۷۰ · کنز العمال، ج۱، ص۱۷۳ · البدعه، ص۶۹ · البدعه، ص۱۰۳ · البدعه، ص۱۰۴-۱۰۸