براهین اثبات خدا: برهان نظم

آدمیان از دیرباز با مشاهده پدیده‌های منظم و هماهنگ به این فکر می‌افتادند که این نظم و هماهنگی در میان موجودات، معلول چیست. آیا خود اجزا با همکاری یکدیگر این نظم را پدید آورده‌اند؟ یا این که ناظمی حکیم و مدبر، آن‌ها را چنین، منظم کرده است؟ چنان‌که امیرالمؤمنین علی (علیه‌السّلام) می‌فرمایند: «خداوند با نشانه‌های تدبیر که در آفریدگانش دیده می‌شود، بر عقل‌ها آشکار شده است. » ۵. ۱ - شکل برهان مقدمه اول: عالم طبیعت ، پدیده‌ای منظم است؛ مقدمه دوم: براساس بداهت عقلی ، هر نظمی از ناظم حکیم و با شعوری برخاسته است که براساس آگاهی و علم خویش، اجزای پدیده منظم را با هماهنگی و آرایش خاصی برای وصول به هدف مشخصی در کنار هم نهاده و آن را براساس طرح حکیمانه‌ای منظم ساخته است. بنابراین عالم طبیعت که پدیده‌ای است منظم، ناظم حکیم و با شعوری آن را تدبیر کرده است. در قرآن و روایات معصومین (علیهم‌السلام) ، به‌ویژه در سخنان امیرالمؤمنین علی (علیه‌السّلام) به این برهان اشاره شده است ‌برخی از آن‌ها را یادآور می‌شویم و سپس تقریرهای مختلف برهان نظم را با استشهاد به کلمات امیرالمؤمنین علی (علیه‌السّلام) بازمی‌گوییم. » ۵. ۳ - برهان نظم در روایات امیرالمؤمنین علی (علیه‌السّلام) نیز از نظم و تدبیر جهان و موجودات بسیار سخن گفته‌اند؛ هرچند به‌ظاهر مخلوقی خاموشند، دلیل گویا بر تدبیر ذات پاک او هستند. - آیا به خردترین چیز که آفریده، نمی‌نگرند که چسان آفرینش او را استوار داشته و ترکیب آن را برقرار؛ آن را شنوایی و بینایی بخشیده و برایش استخوان و پوست آفریده. بنگرید به مورچه که جثه او کوچک و پیکرش لطیف و زیبا است. اینک به توضیح مفهوم نظم، و ویژگی‌های آن و تقریرهای مختلف این برهان می‌پردازیم. ۵. ۴ - تعریف نظم از بیانات امیرالمؤمنین علی (علیه‌السّلام) در باب برهان نظم بر می‌آید که نظم معنای روشنی دارد و در مقابل هرج و مرج قرار می‌گیرد، و می‌توان آن را چنین نیز تعریف کرد: پدیده منظم، مجموعه‌ای است که اجزای آن به نحوی در کنار هم و در ارتباط با یکدیگر قرار گرفته باشند که در مجموع هدف مشخصی را تعقیب کند. یا این که نظم، گرد آمدن اجزای متفاوت با کیفیت و کمیت ویژه‌ای در یک مجموعه است؛ به طوری که همکاری و هماهنگی آن‌ها، هدف معینی را تامین کند. برای توضیح نظم، می‌توان تعریف مصداقی نیز کرد؛ یعنی اگر مصادیق نظم را برشماریم، معنای نظم آشکارتر می‌شود. ۵. ۵ - اقسام نظم نظم را بر حسب غایت و نتیجه، می‌توان به سه نوع تقسیم کرد: ۱. نظم زیباشناختی : اگر گروهی از عناصر و اجزا به شیوه خاص کنار هم قرار گیرند که درک و مشاهده آن‌ها لذت‌بخش باشد، یا سبب حیرت و شگفتی انسان شود، آن را نظم زیباشناختی گویند؛ ۲. نظم علی : اگر عناصر خاصی در یک تقارن زمانی و مکانی رخ دهند، ما می‌توانیم از نظم علی سخن بگوییم. ۳. نظم غایی : ساختارهایی که برای ایجاد یک نتیجه مشخص و با ارزش هماهنگ شده‌اند، نظم غایی دارند. نمونه نظم غایی، موجودات زنده یا مصنوعات بشری است. همچنین نظم را به این اعتبار که پیوند و ارتباط بین اشیای مختلف، لازمه و شرط پیدایش مفهوم نظم است، به سه نوع، تقسیم می‌کنند: یک: نظم اعتباری : این گونه از نظم، تابع قرار داد اعتبار کنندگان است و در حالات مختلف، متفاوت است؛ مانند نظم کتاب‌ها در کتابخانه که براساس الگوی خاصی، چینش شده‌اند. دو: نظم صناعی : این نوع از نظم براساس قوانین علمی و به هدف خاصی به‌دست انسان برقرار می‌گردد؛ مانند نظم حاکم بر ساعت، کامپیوتر، هواپیما و... سه: نظم طبیعی : مانند نظم در بدن انسان و گیاهان و جانوران و... این نوع از نظم معلول ارتباط و ترتیب طبیعی و تکوینی حاکم بر اجزای یک پدیده طبیعی است، نه ناشی از چینش قرار دادی یا صناعی اجزا. بنابراین می‌توان گفت که نظم امری مشکک و ذو مراتب است که مصادیق پرشماری دارد که در بعضی پیچیده‌تر، و در برخی ساده‌تر است. اگر در مجموعه‌های منظم دقت‌ شود، آشکار می‌گردد که دو عنصر اصلی سازنده مفهوم نظم، عبارتند از: الف. طراحی و برنامه‌ریزی دقیق؛ ب. هدف‌مندی . اگر مجموعه‌ای، فاقد یکی از این عناصر باشد، منظم نخواهد بود. ۵. ۶ - ویژگی‌های برهان نظم ۱. برهان نظم بر دو مقدمه استوار است: نخستین آن حسی است، و دیگری عقلی است. مقدمه حسی: آدمیان به راهنمایی حس خود، پدیده‌هایی را می‌یابند که همگی مقهور نظم و انسجامی شگفتند. مقدمه عقلی: به حکم عقل، هر پدیده نظام‌مند و منسجم، مخلوق و مصنوع ناظمی حکیم و ذی‌شعور است. هر یک از این دو مقدمه به ترتیب در دو روایت زیر، از زبان حضرت علی (علیه‌السّلام) بیان شده است: «هل یکون بناء من غیر بان؛ آیا بنایی هست که سازنده نداشته باشد. » آثار شتر بر شتر دلالت می‌کند، و آثار درازگوش بر درازگوش و آثار قدم بر رهگذر. پس ساختار آسمانی با این لطافت و مرکز زمینی با این غلظت، چگونه دلالت ‌بر لطیف خبیر و آگاه نکند. از این دو تعبیر حضرت به خوبی می‌توان به اصل سنخیت پی برد. بنابراین نظم - به حکم عقل دلالت ‌بر ناظم آگاه و با تدبیری می‌کند. ۲. به گفته متین حضرت در نهج‌البلاغه : «پس به خورشید و ماه و گیاه و درخت و آب و سنگ و گردش شب و روز... بنگرید! پس وای بر آن که ایجادکننده را انکار کرده، نظم‌آورنده را باور ندارد. » ۳. برهان نظم پویا است؛ یعنی با پیشرفت علم، اسرار نظام‌مند موجودات بیش از پیش کشف می‌شود و آدمی بیش‌تر از پیش مبهوت این ساختارهای منظم و پیچیده می‌شود و دست توانای ناظم حکیم برای او آشکارتر می‌گردد. ۵. ۷ - تقریرهای برهان نظم برهان نظم، تقریرهای مختلفی دارد که پاره‌ای از آن‌ها را می‌توان در بیانات امیرالمؤمنین علی (علیه‌السّلام) دید. هر چند نحوه بیان این تقریرها مختلف است، محتوای همه یکی است. ۵.۷. ۱ - برهان هدفمندی برهان هدفمندی شکلی از برهان نظم است که تقریر آن، به این قرار است: ما مشاهده می‌کنیم که پدیده‌های منظمی همواره به سمت غایتی در حرکتند. از طرفی آنچه فاقد علم و آگاهی است، نمی‌تواند به سوی غایتی به راه افتد؛ مگر این که موجودی علیم و هوشمند، او را هدایت کند. موجودات منظم خود فاقد علم و آگاهی‌اند؛ بنابراین موجودی آگاه و با تدبیر آن‌ها را به سمت غایت هدایت می‌کند. امیرالمؤمنین علی (علیه‌السّلام) در تعابیر مختلف به این تقریر اشاره کرده‌اند؛ از جمله: - زمام هر جنبنده‌ای به دست تو است؛ بازگشت هر آفریده به سوی تو است. - برای هر چه آفرید، ‌اندازه و مقداری معین کرد و آن را نیک استوار نمود و به لطف خویش منظم ساخت و روی او را به سوی کمال خویش کرد تا از حد خود تجاوز نکند. - لیکن خدای سبحان به لطف خود در کارش تدبیر نمود و به امر خویش نگاهش داشت و به قدرت خود استواری‌اش بخشید. -‌ای انسان آفریده و آراسته که در ارحام تاریک و پرده‌های بسیار محافظت‌شدی! از گل خالص آغازیدی و در قرارگاه استواری تا زمان معین جا داده شدی. در شکم مادر مضطربانه می‌جنبیدی؛ نه سخنی را پاسخ می‌گفتی و نه آوازی را می‌شنیدی. سپس از قرارگاهت‌ به سرایی‌ انداخته شدی که ندیده بودی و راه‌های منفعتش را نمی‌شناختی. چه کسی تو را به مکیدن شیر از پستان مادرت راهنمایی کرد؟ و... نمی‌توان گفت قوانین علمی حاکم بر پدیده‌ها آن‌ها را به سمت غایتشان رهنمون می‌کند، و علت قریب برای حرکت موجودات به سمت غایات، همان قوانین علمی است؛ زیرا هرچند ممکن است علت قریب حرکت موجودات ناآگاه به سوی غایات، قوانین علمی باشد، این امر منافی با هدایت‌گری حکیم ندارد. گذشته از این که، خود این قوانین، بخشی دیگر از پدیده‌های هستی‌اند و آن‌ها نیز محتاج مدبر و آفریدگارند. امروزه بعضی بر آنند که برهان نظم غیر از برهان غایی است. تاکید برهان نظم بر موارد جزئی نظم است، اما برهان غایی سخن از یک مجموعه هماهنگ به نام جهان، می‌زند. امیرالمؤمنین علی (علیه‌السّلام) در بیانات خود بسیار به موارد جزئی نظم، نظیر نظم در آسمان‌ها و زمین، طاووس، ملخ، خفاش، مورچه و خزندگان ، و نظم موجود در ساختار انسان اشاره فرموده‌اند که در این‌جا به برخی از آن‌ها اشاره می‌کنیم. - خداوند موجودات عجیب و شگفت را آفرید؛ بعضی جاندار و بعضی بی‌جان و بعضی ساکن و آرام (مانند کوه‌ها) و بعضی متحرک (مانند ستارگان) ((این‌ها)) دلیل‌های آشکاری هستند که بر زیبایی آفرینش او و بر بزرگی ((و)) توانایی‌اش، گواهی می‌دهند. - و شگفت‌انگیزتر میان پرندگان در آفرینش، طاووس است که آن را در استوارترین هیئت پرداخت، و رنگ‌های او را نیکوترین ترتیب داد؛ با پری که نای استخوان‌های آن را به هم در آورد، و دمی که کشش آن را دراز کرد چون به سوی ماده پیش رود، آن دم در هم پیچیده را واسازد و بر سر خود برافرازد، که گویی بادبانی است‌ برافراشته و کشتیبان زمام آن را بداشته. به رنگ‌های خود می‌نازد، و خرامان خرامان دم خود را بدین سو و آن سو می‌برد و سوی ماده می‌تازد... اگر آن را همانند کنی بدانچه زمین رویاننده، گویی گل‌های بهاره است و از این سوی و آن سوی چیده، و اگر به پوشیدنی‌اش همانند سازی، همچون حله‌ها است نگارین، و فریبا یا چون برد یمانی زیبا، و اگر به زیورش همانند کنی، نگین‌ها است رنگارنگ، در سیم‌ها نشانده خوش‌نما - چون نقش ارژنگ. - پس از آن که حق - تعالی زمین را پهن کرد و امر خ. ر. ب. آفرینش انسان جاری ساخت، آدم (علیه‌السّلام) را برگزید و او را برتر از سایر مخلوقاتش گردانید. ۵.۷. ۳ - برهان غایی تاکید برهان غایی بر هماهنگی و نظم کل عالم است؛ امیرالمؤمنین (علیه‌السّلام) در بیانات خود این‌گونه از هماهنگی را بازگو فرموده‌اند. - خداوند آفرینش را آغاز کرد... همه چیز را در زنجیره زمان به نظم کشید و اجزای مخالف را با هم سازوار ساخت. - و با سازواری که میان چیزها پدید آورد، دانسته شد که برای او قرینی نتوان تصور کرد. روشنی را ضد تاریکی قرار داد، و سپیدی را ضد سیاهی، و تری را مخالف خشکی و گرمی را مخالف سردی نهاد و ناسازواری‌های طبیعت ‌با یکدیگر آشتی داد و جداها را به هم نزدیک کرد، و دورها را کنار هم نشاند و نزدیک‌ها را جدا گرداند. - پس کجی‌های هر چیز را راست کرد، و مرزهای هر یک را برابر آورد. و ناهماهنگ‌ها را به قدرت خود هماهنگ ساخت، و طرح هر یک را در آنچه مناسب آن بود، ‌انداخت و آن‌ها را نهایی کرد - از شماره برون - در حد و اندازه و غریزه و هیئت‌های گونه گون، پدیده‌هایی که آفرینش آن‌ها را استوار کرد، و هر یکی را به سرشتی که خود خواست، در آورد. - گشادگی - و تنگی و پست و بلندی‌ها ((ی آسمان)) را منظم کرد، و شکاف‌های آن را به هم آورد؛ و هر یک را با آنچه جفت آن بود، پیوند داد... . آسمان را که دودی بود متراکم، بخواند، بیامد و سر بر خط گذاشت و هر جزء آن جزء دیگری را نگاه داشت. پس درهای بسته آن را بگشاد... و آفتاب را آیتی کرد روشن‌کننده که به روز درآید؛ و ماه را آیتی که تاریکی شب، نور آن بزداید. پس آفتاب و ماه را در منزلگاه‌هاشان روان فرمود، و مدت گردش آن دو را در خانه‌ها معین نمود تا بدین گردش، روز را از شب داند و حساب سالیان و‌اندازه‌گیری زمان را توانند. - زمین را پدید آورد و نگاهش داشت، بی‌آن‌که خود را بدان مشغول دارد، و برجایش ایستاده گرداند، بی‌آن‌که آن را بر چیزی نهد، و بر پایش داشت‌ بی‌پایه‌ها، و بالا بردش بی‌استوانه‌ها، و نگاهش داشت از کجی و خمیدن، و بازداشت آن را از افتادن و شکافتن. میخ‌های آن را کوبید و سدها را گرداگردش برافروخت. چشمه‌های آن را روان گردانید و دره‌های آن را بشکافانید. آنچه را ساخته، سست نگردید، و آن را که نیرویش بخشید، ناتوان نشد... - پس خدای، فضای میان زمین و آسمان را فراخ ساخت، و هوا را برای نفس کشیدن بپرداخت. و اهل زمین را در آن ساکن فرمود، با آنچه بایسته آنان می‌بود. و زمین‌های خشک را، که آب چشمه‌ها نتوانست‌ خ. ر. ب. پستی و بلندی‌های آن رساند، و جوی‌های خرد و بزرگ در رسیدن بدان زمین‌ها درماند، وانگذاشت. ابرهایی آفرید و بر آن زمین‌ها بگماشت تا مرده آن را زنده گرداند و گیاه آن را برویاند. - پس چون زمین خود را بگسترد و فرمان خویش روان کرد، از میان آفریدگان آدم را برگزید. - پس چه کسی تو را به مکیدن شیر از پستان مادرت رهنمون گشت. قرآن نیز از هماهنگی بین عالم خبر می‌دهد که به دو نمونه آن اشاره می‌کنیم: - از نشانه‌های او این که از (( نوع )) خودتان همسرانی برای شما آفرید تا بدان‌ها آرام گیرید، و میانتان دوستی [[]] و رحمت نهاد. آری، در این (( نعمت )) برای مردمی که می‌اندیشند، قطعا نشانه‌هایی است. - و او است کسی که از آسمان، آب را فرود آورد؛ پس آن از هر گونه گیاهی را برآوردیم، و از آن (( گیاه )) جوانه سبز رویاندیم و... ۵.۷. ۴ - برتری برهان غایی از آن‌جا که علوم تجربی نمی‌تواند به این سؤال که چرا جهان این گونه هماهنگ است، و در چهره یک «کل‌» ظاهر شده است، پاسخ بدهد، برهان غایی بر برهان نظم برتری دارد؛ زیرا ممکن است موارد جزئی نظم را بتوان توجیه علمی کرد، ولی هماهنگی کل عالم را نمی‌توان. همچنین رابطه جهان به عنوان یک کل با هماهنگ‌کننده آن تحقیق تجربی را پذیرا نیست؛ بنابراین هیچ تبیین علمی نمی‌تواند جایگزین تبیین برهان غایی شود. همچنین می‌توانیم با برهان غایی که هماهنگی متقابل بخش‌های مختلف جهان را ثابت می‌کند، به یگانگی جهان و ناظم آن پی ببریم؛ آری، ناظم حکیم این مجموعه‌های منظم، کسی جز خداوند نیست که با تدبیر حکیمانه خود این جهان را سنجیده و بسامان آفریده است. امیرالمؤمنین علی (علیه‌السّلام) در بیانی می‌فرماید: «اگر همه موجودات زنده - اعم از پرندگان و چهارپایان و... و انواع گوناگون هوشمند یا کم هوش جانداران، گرد هم آیند، هرگز قدرت ایجاد پشه‌ای را نخواهند داشت و راه ایجاد آن را نتوانند شناخت و عقول آن‌ها در راه یافتن به اسرار این موجود، سرگشته خواهد ماند. » بنابراین از دیدگاه امیرالمؤمنین علی (علیه‌السّلام) ناظم همان آفریدگار همه موجودات است؛ یعنی هیچ مخلوقی، قادر به خلق چنین نظمی در موجودات عالم نیست. ۵. ۸ - اشکالات برهان نظم و پاسخ آنها برهان نظم با پاره‌ای از اشکالات و خدشه‌ها نیز روبه‌رو است، که همراه پاسخ آن‌ها، به شرح زیر است: ۵.۸. ۱ - اشکال در مفهوم نظم مفهوم نظم، مفهوم روشنی نیست و انسان‌ها برداشت‌ یکسانی از آن ندارند. گاه پدیده‌ای که برای کسی منظم به نظر می‌رسد، برای دیگری غیر از آن است. مثلا تابلوی که برای بیننده‌ای منظم به نظر می‌رسد، برای دیگری بی‌نظم می‌نماید، یا لکه‌های سیاهی که برای کسی منظم به نظر می‌رسد، برای دیگری منظم به نظر نمی‌رسد. موجودات زنده نظیر انسان و جانوران مصادیقی از چنین نظمی‌اند که کسی در آن شک و شبهه ندارد، و مانند تابلو نقاشی نیست که به نظر کسی منظم و به نظر دیگری غیر منظم جلوه کند. ثانیا همه تابلوهای نقاشی چنین نیستند که به نظر بعضی منظم و در نگاه برخی دیگر غیر منظم بنمایاند؛ بلکه تابلوهای نقاشی بر دو دسته‌اند: یک دسته از آن‌ها تابلوهایی است که همه در نظم و زیبایی آن متفقند؛ دسته دیگری نیز هست که مصداق دعوی پیش گفته است. ولی آیا می‌توان حکم یک قسم کوچکی از اقسام نظم را به بقیه سرایت داد؟ ۵.۸. ۲ - اشکال هیوم «برهان نظم از برهان تشبیه و تمثیل بهره جسته است. یعنی انسان‌ها بر اثر تجربه آموخته‌اند که مصنوعات بشری نتیجه طرح و تدبیر ناظم است، پس موجودات طبیعی نیز از روی فکر و‌ اندیشه ساخته شده‌اند؛ یعنی احتیاج به طراح و ناظم دارند. بنابراین از مماثلت و تشبیه بین مصنوعات بشری و موجودات طبیعی، چنین نتیجه‌ای گرفته شده است. حال آن که ما چنین تجربه‌ای از موجودات طبیعی نداریم. » پاسخ: پشتوانه این تشابه - بین مصنوعات انسانی و موجودات طبیعی صرف تمثیل نیست؛ بلکه پشتوانه واقعی سنخیت میان علت و معلول است؛ یعنی معلول خاص، باید علت‌ خاصی داشته باشد و قابل استناد به هر علتی نیست. یک کتاب پیچیده ریاضی ، محصول فکر یک ریاضی‌دان است، نه محصول‌ اندیشه فردی بی‌سواد، یا غیر متخصص در آن فن. بلکه عقل با مشاهده یک طرف، طرف دیگر را نتیجه می‌گیرد. مصنوعات بشری، مصداقی روشن از معلول منظم هستند و به حکم قاعده سنخیت ، معلول منظم باید از علت عالم و فاعل حکیم و مدبر صادر شده باشد. همین قاعده سنخیت در باره طبیعت و پدیده‌های آن نیز صادق و جاری است؛ یعنی چون معلول منظم است، به حکم قاعده سنخیت‌ باید علت آن حکیم و عالم باشد. بنابراین مصنوعات بشری و موجودات طبیعی دو مصداق برای قانون سنخیت هستند، نه دو طرف تشبیه و تمثیل. از این رو، مدافعان برهان نظم از صرف تمثیل استفاده نمی‌کنند. اما چنین بینشی در تولید مثل قانع‌کننده نیست؛ زیرا تولید مثل عبارت است از تکثیر فرد دیگری از همان نوع. بنابراین پای موجود دیگری از همان نوع به میان می‌آید که در باره او نیز دقیقا همان سؤال مطرح می‌شود. بنابراین این فرضیه که نظم در عالم، محصول طراحی ناظم حکیم و عالم جهان است، معقول‌ترین و قانع‌کننده‌ترین‌ نظریه است. ۵.۸. ۳ - اشکال داروین نظریه تکاملی داروین، جایگزینی برای تبیین توحیدی برهان نظم است. مطابق این نظریه، ساختارهای موجودات زنده امروزی، بر اثر یک فرایند طبیعی محض از موجودات ساده‌تر برآمده‌اند. در این نظریه، دو عامل نقش اساسی دارند: - جهش‌ها یا موتاسیون‌ها؛ - ازدیاد نسل. یعنی ما مجموعه‌ای از عوامل طبیعی محض خواهیم داشت که با عملکرد آنها، جهان زنده پیوسته سازگاتر می‌شود. بلکه صرفا بیانگر آن است که توضیح دهد چگونه موجودات زنده پیچیده‌تر، از بعضی موجودات زنده ساده‌تر تکثیر شده‌اند؛ اما درباره منشا ساده‌ترین موجودات چیزی نمی‌گوید. بنابراین به تنهایی نمی‌تواند جایگزین تبیین توحیدی مسئله باشد. افزون بر آن، که نظریات علمی، موضوع فلسفی خاصی را القا نمی‌کنند؛ بلکه نسبت ‌به مسائل فلسفی بی‌طرفند. دانشمندان فقط رابطه و تاثیر بین دو پدیده‌ تجربه‌پذیر را می‌توانند بکاوند حوزه تجربی حق اظهارنظر ندارند. نهایت چیزی که آنان می‌توانند بگویند، این است که ما مشاهده می‌کنیم که موجودات زنده پیچیده‌تر از موجودات زنده ساده‌تر پدید آمده‌اند؛ اما نمی‌توانند آن را تنها توجیه و تبیین قلمداد کنند. اگر کسی بگوید تنها توجیه و تبیین، همان است، یا این نظریه بهترین است، دیدگاهی فلسفی را اظهار کرده است که از حوزه علوم تجربی خارج است؛ زیرا معتقد شده است که تنها جهان قابل تصور همین حوزه تجربه است و هیچ عامل دیگری در این دخیل نیست. این مسئله‌ای نیست که بتوان به‌سهولت از نظریه داروین یا هر نظریه علمی دیگر بیرون کشید. این که روند تکامل نیاز به ناظم دارد، یا نه، امر دیگری است که باید جداگانه بررسید. همچنین در صورت صحت نظریه داروین، فرض ناظم الهی باطل نمی‌شود، زیرا طرفداران نظریه ناظم الهی، اگر تاکنون عقیده داشته‌اند که طرح‌های ناظم الهی، آنی و کوتاه‌مدت بوده است، حال می‌توانند بگویند که او جهان و موجودات پیچیده‌تر را بلندمدت آفریده است. و این طور نیست که با کم و زیاد شدن زمان، اصل نیاز به ناظم از بین برود؛ همچنان که نمی‌توان گفت اگر یک طرح و پروژه ساختمانی یا یک دائرة‌المعارف بزرگ در مدت کوتاهی نوشته شود، احتیاج به طراح و نویسنده دارد، ولی دیگر نیازی به طراح و نویسنده ندارد. منبع: ص۱۷۵، خطبه ۱۸۲ · جاثیه/سوره۴۵، آیه۳-۶ · عیون اخبار الرضا، ج۱، ص۱۲۱، ح۱۵ · ص۷۳، خطبه ۹۱ · ص۱۸۲، خطبه ۱۸۵ · مترجمان: علیرضا جمالی‌نسب، محمد محمدرضایی، ص۷۵- ۷۶ · جامع الاخبار، ص۴ · ص، خطبه ۹۸ · ص۷۱، خطبه ۹۰ · ص۱۸۷، خطبه ۱۸۶ · ص۱۵۵، خطبه ۱۶۳ · ص۱۵۶، خطبه ۱۶۵ · ص۱۵۷، خطبه ۱۶۵ · ص۷۸، خطبه ۹۱ · ص۳، خطبه ۱ · ص۱۸۳، خطبه ۱۸۶ · ص۷۵، خطبه ۹۱ · ص۱۸۵، خطبه ۱۸۶ · روم/سوره۳۰، آیه۲۱ · انعام/سوره۶، آیه۹۹ · انبیاء/سوره۲۱، آیه۲۲ · John Hospers. An Introduction to Philosophical Analysis، p. ۴۵۹ · DavidPailin، Groundwork of Philosophy of Religion p. ۱۶۸ · Oxford، p. ۱۳۷ · ترجمان: علیرضا جمالی نسب، محمد محمدرضایی، ص۷۹