بررسی شرط اسلام ذابح از آیات: نکته‌ها

۱. نکته تعیین کننده این است که در این آیات، کلمات (یذکروا اسم اللّه، فاذکروا اسم اللّه …) با صیغه معلوم آورده شده و فاعل مشخص است، ولی در آیاتی که مربوط به ذبیحه‌های معمولی بود لفظ (ذکر اسم اللّه) و (لم یذکر اسم اللّه) به صیغه مجهول و بدون ذکر فاعل است و از همین‌جا به تفاوت حکم این دو پی می‌بریم، یعنی در قربانی باید حتما ذبح کننده مسلمان باشد و تمام فقهای ما هم، به این مسأله فتوا داده‌اند و روایات ما هم در این مسأله صریح است، ولی راجع به ذبیحه غیر قربانی، فقط اسم خدا بردن کافی است و نیازی به این‌که ذبح کننده مسلمان باشد، نیست وگرنه اختلاف صیغه در این دو مورد و بویژه با تکرار چندین مرتبه بی وجه بود. ====اشکال مخاطب بون صیغه==== اگر کسی بگوید که جمله (الاّ ما ذکیتم به صیغه مخاطب و فاعل آن هم مشخص است و همین دلالت می‌کند بر شرط بودن اسلام در ذبح کننده چون تنها از حرام‌های شمرده شده در آیه، فقط آنچه را که شما سر ببرید، حلال کرد. ۳.۳. ۲ - جواب بله، اگر در جمله‌ای التفات باشد (یعنی نحوه القاء خطاب تغییر کند و جمله‌ای که مخاطب است تبدیل به غیبت گردد یا به عکس) این التفات، حتماً به خاطر نکته‌ای است; مثلا در جمله (فکلوا مما ذکر اسم اللّه علیه) لفظ (کلوا) امر است و مخاطب، ولی (ذُکِرَ اسمُ اللّه) مجهول است و غایب و این تغییر لحن و التفات از خطاب به غیبت، حتما نکته‌ای دارد که بیان شد و آن حلال بودن ذبایح غیر مسلمان با ذکر نام خداست، ولی در آیه (الاّ ما ذکیتم) التفاتی نیست، چون خطاب ( حرمت علیکم) در اول آیه خطاب به مومنان است و (الا ما ذکیتم) هم خطاب به همانهاست و التفاتی حاصل نشده است، تا نکته‌ای بخواهد. نکته‌ای لطیف: اکنون که بحث التفات به میان آمد ذکر یک نکته خالی از لطف نیست و آن این‌که در آیه (حرمت علیکم المیتة … و ما اهل لغیر اللّه به … الا ما ذکیتم و ما ذبح علی النصب) جمله‌های (ما اهل لغیر اللّه) و ما ذبح به صیغه مجهول و غایب آورده شد تا نشان دهد مؤمنان هیچ گاه با نام غیر خدا ذبح نمی‌کنند و هیچ گاه برای بُت ذبح نمی‌کنند، پس همه ضمایر آیه یاد شده به شکل خطاب بود وگرنه این دو ضمیر که به صورت غایب بود و وجهش هم روشن شد. ۲. برداشت ایشان صحیح و موید مطلبی است که پیش از این بیان شد مبنی بر این‌که اهل کتاب هم، بر ذبایح خود نام خدا را می‌گویند، بویژه یهود که اذکار و اوراد خاصی در مورد ذبح دارند که پس از این، ذکر خواهیم کرد. ====اشکال هم سنخ بودن قربانی و ذبح==== همان طور که در ذبح، اسلام شرط نیست در قربانی هم اسلام شرط نیست، چون هر دو از یک سنخ هستند. ۶.۲. ۲ - جواب در مذهب شیعه، قیاس مردود است و حکمی به حکم دیگر قیاس نمی‌شود، شارع مقدس، در لسان آیات و روایات بین ذبیحه و قربانی فرق گذاشته است و ما هم به آن متعبدیم، حال آیا این تفاوت حکم، به خاطر اهمیت گوشت قربانی است، یا جهت دیگری لحاظ شده، برای ما معلوم نیست. ۵. ۱ - سؤال آیا آیه (فصل لربک وانحر) دلالت بر وجوب اسلام ذبح کننده ندارد؟ ۳.۳. ۲ - جواب اولا در آیات سوره انعام که باید فاعل ذکر می‌شد، ولی ذکر نشد گفتیم این ذکر نکردن و التفات از خطاب به غیبت و از معلوم به مجهول و تکرارش در چندین جمله ، حتماً به خاطر نکته‌ای بوده که آن شرط نبودن اسلام و بی اهمیتی عقیده ذبح کننده است و این یک نکته ادبی ظریفی بود و دلالت ندارد که هر جا صیغه مجهول نبود یا التفاتی در کار نبود، پس باید فاعل فعل خصوصیتی داشته باشد، به بیان دیگر، التفات دارای نکته است، نه این‌که ترک التفات هم دارای نکته ای باشد. ثانیاً، (وانحر) در آیه یاد شده مجمل است، ظاهر لفظ همان نحر کردن و کشتن شتر است، ولی روایات زیادی داریم که دست‌ها را در مقابل نحرگاه سینه خود نگه دار، یعنی نماز بخوان و در نماز خود قنوت انجام بده، به این ترتیب که دست‌ها را تا برابر نحرگاه بالا بیاوری و دعا کنی، برابر این احتمال، آیه ربطی به بحث ذبح و قربانی ندارد ثالثا، بر فرض که (وانحر) به معنای کشتن شتر باشد، باز آیه مربوط به قربانی می‌شود و ربطی به ذبیحه‌های معمولی ندارد، چون آیه قرآن می‌فرماید: ما به تو کوثر ( فاطمه زهرا ) عطا کردیم و تو (به شکرانه آن) نماز بگزار و قربانی کن.، این ذبح، ذبح مخصوصی است و ربطی به بحث ذبیحه ندارد. ۳.۴. ۵ - خلاصه ۱. در ذبح‌های معمولی لازم نیست که ذبح کننده مسلمان باشد بر خلاف قربانی که اسلام در آن‌جا شرط است. ۲. حکم ذبیحه و چگونگی ذبح آن و انواع حرام‌ها در این مورد، از اول بعثت تا آخر عمر پیامبر اکرم (ص) ثابت بوده است. ۳. حیوان ذبح شده با نام خدا ،مسلماً حلال است، در حالی که حرام بودن حیوانی که هنگام ذبح آن، نام خدا برده نشده است، مسلم نیست. ۴. اثبات حلال بودن ذبایح اهل کتاب، بستگی بر معنای طعام در آیه (و طعام الذین اوتوا الکتاب حل لکم) ندارد. منبع: انعام/سوره۶، آیه۱۱۹ ۱۲۱ · مائده/سوره۵، آیه۳ · حج/سوره۲۲، آیه۳۴ · ج۷، ص۸۴ · کوثر/سوره۱۰۸، آیه۲ · ج۲۰، ص۳۷۰ ۳۷۳