بقعه: تاریخچه

واژه مدفن معمولاً برای قبر شخصیتی دینی یا غیردینی معمولی، و ضریح برای شخصیت‌های برجسته دینی یا غیردینی به کار می‌رود. . قبر، گور و الفاظ مشابه اینها نیز می‌تواند اشاره به ساختمانی نهاده بر گور باشد، هر چند به لحاظ نوع و وسعت بنا چندان در خور توجه نباشد. برخی از این نام‌ها هم بیشتر برای مقابر صالحان و زهّاد و مقدّسان به کار می‌رود، از جمله مقام که مترادف با مزار، ضریح و مدفن است. ۲.۱. ۳ - مرقد مرقد نیز که در فارسی به معنای” خوابگاه » است، در بسیاری موارد به قبور مقدّسان اطلاق می‌شود. ۲.۱. ۵ - مشهد و آستانه از اصطلاحات مهم و متداول در این زمینه”مشهد» است به معنای مکانی که فردی برجسته از بزرگان دین در آنجا به شهادت رسیده باشد. ۲.۱. ۶ - حظیره حَظیره یا مجتمع آرامگاهی، محوطه‌ای است برای دفن که با حصاری احاطه شده و معمولاً فاقد قداست است، مانند آنچه در گازرگاه، نزدیک هرات ، موجود است. این قبیل احادیث تنها متوجه منع از احیای برخی آداب جاهلی بوده است. ۲. ۳ - زیارت قبور در زمان پیامبر زیارت قبور در زمان پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) و پس از آن معمول بوده است، و حتی شخص ایشان به زیارت اهل بقیع و قبور شهدا می‌رفته‌اند. در کتب فقهی و حدیث اهل سنّت، فصولی به عنوان زیارت، زیارت قبر نبی اکرم (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) و تبرک جستن بدان و نذر برای اهل قبور آورده شده، و زیارتنامه‌های مختلفی، از جمله زیارتنامه شیخین، نقل شده است. ۲.۴. ۳ - گسترش آرامگاه‌ها از قرن ششم به بعد، در سراسر جهان اسلام، انواع آرامگاه‌ها به وفور یافت می‌شود. آرامگاه ترمذی: بنای آرامگاه حکیم ترمذی در ترمذ (احتمالاً متعلق به اواخر قرن سوم و اوایل قرن چهارم). حرم حضرت معصومه: بقعه حضرت معصومه (سلام‌الله‌علیها) در قم (متعلق به قرن سوم) . فاطمیان به ساخت بقاع خاندان علویان توجه داشتند ، ولی تأثیر مقابر امامان شیعه (علیهم‌السلام) ، و فرزندان آنان در کربلا ، نجف ، مشهد ، قم ، سامرا و کاظمین در گسترش این مقابر، و ترویج مراسم مختلف مخصوصاً سوگواری دهه محرم در دیگر سرزمین‌ها چشمگیرتر است. ۲.۴. ۸ - فرمانروایان و مقبره‌سازی علاقه فرمانروایان به بقای نام و گسترش نفوذ خاندانشان از دیگر دلایل توسعه مقبره سازی در جهان اسلام بوده است؛ که در ادامه به آنها اشاره خواهیم کرد. • مسجد سلیمانیه در استانبول . • مسجد و مقبره حموده پاشا در تونس . • مسجد گوهرشاد (بنا: ۸۱۹) در کنار بقعه امام رضا (علیه‌السلام). • مدرسه خواجه تاج الدین جنب بقعه خواجه تاج الدین (قرن نهم) در کاشان . با اینهمه، قدیمترین نمونه مدارس و حوزه‌های علمیه اطراف بقعه‌ها از نوع حوزه‌های علمیه اطراف مشاهد متبرکه‌اند که مشهد و قم و نجف مصداق آن اند. • خانقاه ـ مقبره نصرآباد در غرب اصفهان. • و کتابخانه آستان قدس رضوی که سابقه بنای آن به قرن نهم می‌رسد. • عباد نزدیک تلمسان در الجزایر که قبر سیدی بن مَدْیَن در آنجاست. •”تافرطست» در مراکش که در آن یک مسجد و گور دو امیر از بنومرین قرار دارد. •”تسکیدلت» در جنوب غرب وهران که یکی از اولیای”بنو ازناسن» در آن مدفون است. • سه بنای خشتی در دارزینِ بم ، از نخستین استحکامات سده‌های اولیه است و وضعی مشابه دارد. ۲.۵. ۶ - آرامگاه منشأ تحولات آرامگاه به صورت زیارتگاه و مکانی مقدس منشأ تحولات مختلفی است؛ زیارتگاه‌ها پس از مساجد از لحاظ معنوی و مذهبی جایگاه ویژه‌ای دارند و از دیرباز ملجأ و مأمن مؤمنین (رجوع کنید به بست و بست نشینی ) و محل نذر و نیاز و دعا و عبادت بوده‌اند. اغلب بقعه‌ها و امامزاده‌ها، تولیت و سازمان اداری و مالی خاصی دارند و موقوفات مختلف، از جمله املاک و زمین‌های کشاورزی، پشتوانه‌ای برای اداره آن محل و انجام اعمال نیکوکارانه است. ۲.۶. ۱ - گنبد و برج مقبره‌ای چنانکه گنبد یا برج‌های مقبره‌ای (مهمترین جزء مقابر)، نشانه صعود و اشاره به آسمان و بهشت است ، و می‌تواند نمادی از فرودآیی جبروت کیهان بر زمین باشد. وجود نقش درختان و گیاهان در این اماکن نیز در خور توجه است. طرح گیاهان ساقه‌ای (اسلیمی‌ها)، که اغلب از یک گلدان یا طشت سر در آورده، می‌تواند تمثیلی از بهشت باشد. خطوط به کار رفته در آرامگاه‌ها نیز علاوه بر وجه تزیینی و جاودانه کردن خاطره زهد بنیانگذاران به دلیل استفاده از آیات قرآن ، ادعیه ، اشعار و ذکر زهد و تقوای بنیانگذاران، جنبه معنوی و مقدس و آخرت گرایی به این اماکن می‌بخشد. • گنبد قابوس (۳۹۷). بقعه‌های متبرک نیز در بسیاری دوره‌ها از حمایت پادشاهان برخوردار می‌شدند، مثلاً سلطان حسین بایقرا (حک: ۸۳۶ـ۹۱۲) بسیاری از بقعه‌های علوی را تعمیر کرد. مقبره‌های ایلخانی به پیروی از رسم گذشتگان جدا ساخته می‌شد و از همه طرف نمایان بود. اغلب محل قبور سلاطین در نقاطی مخصوص و قبر افراد شاخص گاهی در ناحیه‌ای معمور در نزدیک مسجد یا زیارتگاهی انتخاب می‌شد، ولی معمولاً مقبره‌های برجی یا زیارتگاه‌ها در یکی از قبرستان‌های محلی قرار داشت. در قبرستان‌های بزرگی که چندین قرن مورد استفاده بوده‌اند، مانند قبرستان تخت فولاد در اصفهان ، ساختمان‌های بسیاری در میان هزارها سنگ قبر صاف، پراکنده است. گاه یک سنگ قبر ساده چنان مورد احترام قرار می‌گیرد که ساختمان مهمی در آن برپا می‌شود. مقبره پیربکران در نزدیکی اصفهان از این نوع است. ۲.۸. ۳ - مقابر علما و بزرگان برخی از آرامگاه‌ها متعلق به علما، شعرا و شیوخ صوفی است. • در سال ۹۲۵ ق ، جبهه شمالی آستانه حضرت معصومه (سلام‌الله‌علیها) در قم بنا گردید. • از اقدامات او تجدید بنا و مرمت بقعه امام رضا (علیه‌السلام) است که بدون این اقدامات شاید این بنا فاقد شکوه و جلال فعلی می‌شد. • مقبره خواجه ربیع در مشهد . •عده‌ای از شاهزادگان صفوی نیز در جوار حرم مطهر حضرت معصومه (سلام‌الله‌علیها) به خاک سپرده شده‌اند. نادر نیز گنبد و مناره‌ای طلاپوش بر حرم امام رضا (علیه‌السلام) در مشهد افزوده است. علاوه بر این، سلاطین قاجار چند گنبد طلا در بعضی اماکن مقدس عراق و مقبره حضرت معصومه (سلام‌الله‌علیها) در قم ساختند. تهران و حومه با بیش از یکصد، و کاشان با ۸۶ بقعه در مکان‌های بعدی قرار دارند. منبع: ص۱۶، ترجمه کلود کرباسی، اثر، ش ۲۶ـ۲۷ (۱۳۵۷ ش) · ج۲، ص۵۲۶، چاپ علی شیری، بیروت ۱۴۱۲/ ۱۹۹۲ · Robert Hillenbrand, Islamic architecture: form, function and meaning, p۲۵۷, Edinburgh ۱۹۹۴ · ذیل”مقام»، بیروت ۱۴۰۸/۱۹۸۸ · ص۸۶، با همکاری تری الن... و دیگران، ترجمه کرامت الله افسر و محمد یوسف کیانی، تهران ۱۳۷۴ ش · ص۲۸۰، با همکاری تری الن... و دیگران، ترجمه کرامت الله افسر و محمد یوسف کیانی، تهران ۱۳۷۴ ش · ذیل”مدفن»، زیر نظر محمد معین، تهران ۱۳۲۵ـ۱۳۵۹ ش · ص۲۵، بیروت ۱۴۰۴/۱۹۸۴ · ج۵، ص۱۱۳۱۱۴، بیروت ۱۳۸۷/۱۹۶۷ · ج۵، ص۱۵۶۱۵۸، بیروت ۱۳۸۷/۱۹۶۷ · ج۵، ص۱۳۵، بیروت ۱۳۸۷/۱۹۶۷ · ج۲، ص۲۰۷، ترجمه محمد ابراهیم آیتی، تهران ۱۳۵۶ ش · ص۲۸۶، بیروت ۱۴۰۹/۱۹۸۹ · ترجمه کرامت الله افسر، در معماری ایران: دوره اسلامی، ج۱، ص۲۷، چاپ محمد یوسف کیانی، تهران ۱۳۶۶ ش · ص۱۵۸، بغداد ۱۹۶۵ · ج۱، ص۵۳۱، چاپ حسن امین، بیروت ۱۴۰۳/ ۱۹۸۳ · ج۴، ص۳۲۷، قاهره، بی تا · ص۲۲، ترجمه کلود کرباسی، اثر، ش ۲۶ـ۲۷ (۱۳۵۷ ش) · ص۲۱، ترجمه کلود کرباسی، اثر، ش ۲۶ـ۲۷ (۱۳۵۷ ش) · ج۱، ص۱۰۲، چاپ دخویه، لیدن ۱۸۷۷ · ج۲، ص۴۷، ترجمه محمد علی موحد، تهران ۱۳۷۰ ش · ص۲۳، ترجمه کلود کرباسی، اثر، ش ۲۶ـ۲۷ (۱۳۵۷ ش) · ج۲، ص۲۰۵، ترجمه محمد ابراهیم آیتی، تهران ۱۳۵۶ ش · ص۲۴ـ۲۷، ترجمه کلود کرباسی، اثر، ش ۲۶ـ۲۷ (۱۳۵۷ ش) · ج۱، ص۱۹۷ـ۱۹۹، قاهره، بی تا · ترجمه کرامت الله افسر، در معماری ایران: دوره اسلامی، ج۱، ص۲۶، چاپ محمد یوسف کیانی، تهران ۱۳۶۶ ش · ص۱۰۵، ترجمه مسعود رجب نیا، تهران ۱۳۶۵ ش · Robert Hillenbrand, Islamic architecture: form, function and meaning, pp۲۶۷-۲۶۸, Edinburgh ۱۹۹۴ · ص۵۲، ترجمه کلود کرباسی، اثر، ش ۲۶ـ۲۷ (۱۳۵۷ ش) · ص۵۱، ترجمه محمود محمودی، تهران ۱۳۶۵ ش · ترجمه کرامت الله افسر، در معماری ایران: دوره اسلامی، ج۱، ص۲۹، چاپ محمد یوسف کیانی، تهران ۱۳۶۶ ش · ص۱۰۵ـ۱۰۶، ترجمه مسعود رجب نیا، تهران ۱۳۶۵ ش · B. O’Kane, “Taybad, Turbat-I Jam and Timurid vaulting”, Iran: Jnal. Of the British Institute of Persian studies, XVII (۱۹۷۹) · ذیل”ضریح»، بیروت ۱۴۰۸/۱۹۸۸ · George Michell, "North Africa and Sicily", in Architecture of the Islamic world, ed. George Michell, p۲۲۱, London ۱۹۸۴ · ص۹۱، با همکاری تری الن... و دیگران، ترجمه کرامت الله افسر و محمد یوسف کیانی، تهران ۱۳۷۴ ش · James Dickie, "Allah and eternity: mosques, madrasas and tombs" in Architecture of the Islamic world, ed. George Michell, p۴۳, London ۱۹۸۴ · ترجمه حسین سلطان زاده، ص۱۳۱: قاضی الدین، تهران ۱۳۷۳ ش · ج۲، ص۶۹، ترجمه غلامحسین صدری افشار، ارومیه ۱۳۶۶ ش · ص۹۱، ۲۶۴، با همکاری تری الن... و دیگران، ترجمه کرامت الله افسر و محمد یوسف کیانی، تهران ۱۳۷۴ ش · دیکی، با همکاری تری الن... و دیگران، ترجمه کرامت الله افسر و محمد یوسف کیانی، تهران ۱۳۷۴ ش · آثار ایران، ترجمه ابوالحسن سروقد مقدم، ج۴، ص ۲۳۳، مشهد ۱۳۶۵ـ ۱۳۶۸ ش · ص۱۳۱، بیروت ۱۴۰۶/۱۹۸۶ · ص۹۲، مشهد ۱۳۶۸ ش · ص۵۰۸، در مجموعه مقالات کنگره تاریخ معماری و شهرسازی ایران، تهران ۱۳۵۷ ش · ص۴۸، ترجمه محمود رضا افتخارزاده، قم ۱۳۵۷ ش · ص۵۱۰، در مجموعه مقالات کنگره تاریخ معماری و شهرسازی ایران، تهران ۱۳۵۷ ش · ص۱۲۲، مشهد ۱۳۶۸ ش · ص۱۲۴، مشهد ۱۳۶۸ ش · ص۱۲۲ـ۱۲۴، مشهد ۱۳۶۸ ش · Abbas Daneshvari, Medieval tomb towers of Iran, p۹, Lexington ۱۹۸۶ · ص۸۹، ترجمه پرویز مرزبان، تهران ۱۳۷۴ ش · ص۱۸، ترجمه جلال ستاری، تهران ۱۳۶۹ ش · ص۱۰۸ـ۱۰۹، ترجمه مهرداد وحدتی دانشمند، تهران ۱۳۷۵ ش · ص۲۷۹، با همکاری تری الن... و دیگران، ترجمه کرامت الله افسر و محمد یوسف کیانی، تهران ۱۳۷۴ ش · Abbas Daneshvari, Medieval tomb towers of Iran, p۳۰, Lexington ۱۹۸۶ · ج۲، ص۸۵ـ۸۶، ترجمه غلامحسین صدری افشار، ارومیه ۱۳۶۶ ش · ص۱۱۱ـ۱۱۲، ترجمه مهرداد وحدتی دانشمند، تهران ۱۳۷۵ ش · Robert Hillenbrand, Islamic architecture: form, function and meaning, p۲۷۳, Edinburgh ۱۹۹۴ · ص۲۱۳، چاپ جلال الدین طهرانی، تهران، تاریخ مقدمه ۱۳۱۳ ش · ص۲۶۴، با همکاری تری الن... و دیگران، ترجمه کرامت الله افسر و محمد یوسف کیانی، تهران ۱۳۷۴ ش · ص۲۱۰، چاپ دخویه، لیدن ۱۸۷۷ · ص۳۶، ترجمه کلود کرباسی، اثر، ش ۲۶ـ۲۷ (۱۳۵۷ ش) · ص۸۶، ترجمه پرویز مرزبان، تهران ۱۳۷۴ ش · ص۷۴، ترجمه هوشنگ طاهری، تهران ۱۳۶۸ ش · ترجمه کرامت الله افسر، در معماری ایران: دوره اسلامی، ج۱، ص۳۲، چاپ محمد یوسف کیانی، تهران ۱۳۶۶ ش · ص۱۶۰، ترجمه عبدالله فریار، تهران ۱۳۶۶ ش · ص۹۷، با همکاری تری الن... و دیگران، ترجمه کرامت الله افسر و محمد یوسف کیانی، تهران ۱۳۷۴ ش · ج۲، ص۷۶، ترجمه غلامحسین صدری افشار، ارومیه ۱۳۶۶ ش · ص۹۱ـ۹۳، ترجمه پرویز مرزبان، تهران ۱۳۷۴ ش · ص۴۱، ترجمه عبدالله فریار، تهران ۱۳۶۵ ش · ص۲۲۲، ترجمه کرامت الله افسر، تهران ۱۳۶۵ ش · ص۲۱۵، ترجمه کرامت الله افسر، تهران ۱۳۶۵ ش · ص۸۶ـ۸۷، با همکاری تری الن... و دیگران، ترجمه کرامت الله افسر و محمد یوسف کیانی، تهران ۱۳۷۴ ش · ص۱۹۷، ترجمه غلامحسین صدری افشار، ارومیه ۱۳۶۶ ش · ص۵۹، ترجمه پرویز مرزبان، تهران ۱۳۷۴ ش · ص۶۷، ترجمه مهرداد وحدتی دانشمند، تهران ۱۳۷۵ ش · ص۸۸، با همکاری تری الن... و دیگران، ترجمه کرامت الله افسر و محمد یوسف کیانی، تهران ۱۳۷۴ ش · در معماری ایران: دوره اسلامی، ج۱، ص۳۵، چاپ محمد یوسف کیانی، تهران ۱۳۶۶ ش · ص۱۰۲، ترجمه پرویز مرزبان، تهران ۱۳۷۴ ش · ص۴۶۰، ترجمه بهروز حبیبی، تهران ۱۳۵۸ ش · ص۲۰۷، ترجمه غلامحسین صدری افشار، ارومیه ۱۳۶۶ ش · ص۴۶۱، ترجمه بهروز حبیبی، تهران ۱۳۵۸ ش · ص۲۶۷، ترجمه کرامت الله افسر، تهران ۱۳۶۵ ش · ص۲۷۶، ترجمه کرامت الله افسر، تهران ۱۳۶۵ ش · ص۱۸۴، ترجمه هوشنگ طاهری، تهران ۱۳۶۸ ش · ج۱، ص۲۴ـ۲۶، قم ۱۳۵۵ ش · ص۱۰۶، ترجمه پرویز مرزبان، تهران ۱۳۷۴ ش · ص۲۳۱، ترجمه غلامحسین صدری افشار، ارومیه ۱۳۶۶ ش · ص۱۰۷، ترجمه پرویز مرزبان، تهران ۱۳۷۴ ش · ص۲۱۸، ترجمه عبدالله فریار، تهران ۱۳۶۶ ش · ج۳، ص۳۰۲، کامران فانی، و بهاءالدین خرمشاهی، تهران ۱۳۶۶ ش کارل. جی. دوری، هنر اسلامی، ترجمه رضا بصیری، تهران ۱۳۶۳ ش