دکترین
بلوغ دختران: نکته
این روایات به گونه یکسان بر این امر دلالت ندارند. بلکه به دلالت‌های گوناگون، آن را می‌رسانند. دسته سوم: هرگاه دختر به نُه سال برسد، اموری متوجه او می‌شود که متوجه شخص بالغ می‌گردد. مانند نوشته شدن کارهای نیک و بد و بر پایی حدود، و جایز بودن خرید و فروش. دسته چهارم: تا سن دختر، به نُه سال نرسد، نمی‌توان با او نزدیکی کرد. دسته پنجم: اگر نزدیکی کردن پیش از نُه سالگی سبب وارد آمدن عیب به زن شود، همسر یا حاکم، ضامن آن عیب هستند.
دسته ششم: نزدیکی با دختر، پیش از نُه سالگی، سبب حرام شدن ابدی، می‌شود. دسته هفتم: زن طلاق داده شده پیش از نُه سالگی، می‌تواند در هر حال، ازدواج کند. دسته هشتم: اگر دختر در نُه سالگی ازدواج کند، فریب خورده ـ مخدوعه ـ یا دختر بچه نیست. دسته دهم: همسر انسان، در صورتی که پیش از نُه سالگی، به ازدواج او درآمده باشد، حق خیار دارد، و اگر پس از آن ازدواج کرده باشد، چنین حقی ندارد. به دیگر سخن: سخنان فقیهان به پیروی از نص ، بر این نکته اتفاق دارند که کار عمدی کودکان، به منزله کار خطایی آنان است (عمد الصبیان خطأ) و عمد و خطای آنان، یکی است.
از سوی دیگر، آن چه در روایات یاد شده می‌بینیم این است که در باب‌های گوناگون فقه ، کار و قصد دختر، آن گاه که به نُه سالگی برسد، دارای اعتبار است. و این امر، از بیرون آمدن دختر از بچگی در نُه سالگی کشف می‌کند و مثل این است که بگوییم: دختر در سن یاد شده، بالغ می‌شود. البته شاید برخی از احکامی که در ضمن روایات یاد شده آمده است، قابل مناقشه باشند، ولی این سبب نمی‌شود آن‌ها را از دلالت کردن بر این‌که نُه سالگی، موضع احکام تکلیفی است، ساقط بدانیم. حد بالغ شدن زن ، نُه سالگی است.
۲. به امام عرض کردم: دختر، چند ساله باشد؛ با او معامله کودک نمی‌شود… حضرت فرمود: همه ایشان اتفاق نظر دارند که با دختر نُه ساله معامله کودک نمی‌شود. مگر این‌که ضعف عقلی داشته باشد. وگرنه هرگاه دختر به نُه سالگی برسد، بالغ است. فقال: ما اوجب الله علی المؤمنین الحدود. حضرت فرمود: آن گاه که خداوند اجرای حدود را بر اهل ایمان واجب کرده است. به زودی در همین مضمون، روایات متظافری، نقل می‌کنیم. و دلیلی بر این‌که لفظ یاد شده نزد فقها به معنای دیگر است، نداریم.
چنان که در قرآن آمده است: حتی یبلغ أشدّه. به هر حال، راوی این حدیث؛ و از شافعی روایت کرده است که گفت: شنیدم فصیحان عرب می‌گویند: جاریه بالغ. در مورد شخص نخست، مشکلی نیست، زیرا استوار بودن روایات او بهترین شاهد است بر این‌که وی، محدثی بلندمرتبه و ضابط است، گرچه احمد بن محمد بن عیسی قمی ، بر او طعن وارد کرده است. شخص یاد شده، در احمد بن محمد بن خالد برقی نیز طعن وارد کرد. سپس از این کار خود پشیمان شد، و در روز وفاتش جسد او را تشییع کرد. و سبب طعن او چیزی جز اختلاف نظر او با دو راوی یاد شده در مورد مقامات امامان نبوده است، زیرا قمی‌ها، اعتقاد ویژه‌ای درباره امامان داشته‌اند. آنچه در آن هنگام، به عنوان غلو، مطرح می‌شد، علمای بعدی پذیرفتند و تا امروز نیز مورد پذیرش است. ۳.
۴ - بررسی روایات دسته سوم دسته سوم: روایات دلالت کننده بر این‌که هرگاه دختر نُه ساله شود، احکام و آثاری بر او بار می‌شود که بر شخص بالغ، بار می‌گردد. براساس مدلول این روایات، دختر نُه ساله، یتیم نیست، می‌شود مال را به او واگذارد، کار او در خرید و فروش، رواست، می‌توان به سود او کسی را بازخواست کرد، یا او را (به سود کسی) مورد بازخواست قرار داد. کارهای خوب و کارهای ناپسند او نوشته می‌شود و احکام دیگری که برای شخص بالغ، ثابت است. از این رو می‌توان گفت: استدلال کردن به این گونه احادیث، استدلالی اِنّی و انتقال از معلول به علت، یا از وجود حکم به وجود موضوع است. و اینک بررسی این قسم روایات: ۳.۴.
۱ - معتبره حمران سألت اباجعفر (ع) … فالجاریة متی تجب علیها الحدود التامة وتؤخذ بها ویؤخذ لها؟ قال: (انّ الجاریة لیست مثل الغلام، انّ الجاریة اذا تزوّجت و دخل بها ولها تسع سنین، ذهب عنها الیتم، و دفع الیها مالها، وجاز امرها فی الشراء والبیع، وأخذ لها وبها. از امام باقر (ع) پرسیدم… پس چه زمانی اجرای حدود کامل بر دختر واجب می‌شود و می‌توان او را بازخواست کرد و به سود او بازخواست کرد؟ حضرت فرمود: دختر مانند پسر نیست، زیرا هرگاه دختر، ازدواج کند و در نُه سالگی با او نزدیکی شود، یتیمی او از بین می‌رود، مالش به او داده می‌شود، کار او در خرید و فروش، نافذ است و به سود او، دیگری، بازخواست، و او به سود دیگری، مورد بازخواست قرار می‌گیرد.
در این روایت، بر دختری که ازدواج کرده و با او نزدیکی شده در حالی که نُه سال دارد، پنج حکم بار شده است: الف. از میان رفتن یتیمی او. ب. دادن مال وی به او. ج. نافذ بودن کار او در امر خرید و فروش. د. اجرای حدود کامل بر او.
هـ. بازخواست شدن او به سود دیگری و بازخواست شدن دیگری به سود او. گاهی به ذهن بعضی، این نکته خطور می‌کند که در روایت یاد شده، موضوع عبارت است از نُه سال در ظرف ازدواج و همبستری، نه مطلق نُه سال. ولی باطل بودن این احتمال، با کم‌ترین درنگ، روشن می‌شود؛ نیز احتمال می‌رود یاد کرد این دو امر، غایت برای رشید شدن باشد، زیرا دختر در چنین موقعیت‌هایی، از رشد جدا نیست.
و آن چه این احتمال را تأیید می‌کند این است که تأکید روایت یاد شده بر بیان حال دختر و تبیین زمانی است که بتوان اموالش را به او داد، و خرید و فروش او، نافذ شود. زمانی که وی در گذشت، امام صادق (ع) فرمود: به خدا سوگند انسان با ایمانی وفات کرد. وابوغالب زراری در رساله خود، در وصف حمران، گفته است: او از بزرگ‌ترین مشایخ شیعه و از افراد با فضیلتی است که تردید در آن نیست. نجاشی ، از او در کتاب رجال خود نام می‌برد و می‌نویسد: از امام صادق روایت کرده است.
نکته دیگری درباره او نمی‌نویسد. الی ان قال: قلت: أفتقام علیها الحدود و تؤخذ بها و هما فی تلک الحال، وانما لها تسع سنین، ولم تدرک مدرک النساء فی الحیض؟ قال: نعم، اذا دخلت علی زوجها ولها تسع سنین ذهب عنها الیتم، ودفع الیها مالها وأقیمت الحدود التامة علیها ولها. به امام باقر عرض کردم: چه زمانی پدر می‌تواند دختر خود را شوهر دهد و در این کار با او مشورت نکند؟ فرمود: آن گاه که نُه سال بگذرد. پس اگر پیش از رسیدن به نُه سالگی، دختر خود را شوهر دهد، پس از رسیدن به این سن، اختیار این کار به دست خود اوست….
عرض کردم: آیا می‌توان وقتی که دختر به نُه سالگی رسید، حدود را بر او جاری و او را بازخواست کرد، با این‌که هنوز به حد زنان نرسیده که حیض شود؟ فرمود: بله هر گاه دختر بر شوهر خود وارد شد، در حالی که نُه سال دارد، یتیمی از او برداشته می‌شود، و مالش به او واگذار می‌گردد، و حدود کامل بر او، و به سود او، جاری می‌شود. ما به زودی به صدر این روایت ، استدلال خواهیم کرد. ۳.۴.
۳ - روایت عبدالله بن سنان عبدالله بن سنان از امام صادق (ع) چنین روایت کند: قال: واذا بلغ الغلام ثلاث عشرة سنة کتبت له الحسنة وکتبت علیه السیّئة، و عوقب، واذا بلغت الجاریة تسع سنین فکذلک، وذلک أنها تحیض لتسع سنین. هرگاه پسر به سیزده سالگی برسد، کار نیک و بد او نوشته می‌شود و در صورت نافرمانی کیفر می‌شود. دختر نیز هرگاه به نُه سالگی برسد، چنین است، زیرا او در این سن، حیض می‌شود. بله، آنچه در این روایت، درباره پسر آمده، برخلاف مشهور است و به آن عمل نمی‌شود.
و روایت، مانند شهادت نیست که هرگاه بخشی از آن رها شد، بقیه آن نیز رها گردد. بلکه روایت، چنان است که رها کردن بخشی از آن، موجب دست برداشتن از بخش دیگر آن نمی‌شود. و ان شاء اللّه عبارت (وذلک أنها تحیض لتسع سنین) در این روایت، به زودی شرح داده خواهد شد. هرگاه پسر به هشت سالگی برسد، کار او در مورد مالش، جایز و نافذ می‌شود، و تکالیف و اجرای حدود بر او واجب می‌گردد و همچنین است دختر، آن گاه که به هفت سالگی برسد. در بعضی از نسخه‌ها، به جای کلمه (السبع)، (التسع) آمده. و شاید السبع, تصحیف شده (التسع) باشد، زیرا تصحیف در این کلمه در موارد دیگر نیز دیده شده است. ۳.۴.
۵ - مرسله حفص مروزی مرسله حفص مروزی: عن الرجل (ع) : اذا تم للغلام ثمان سنین فجائز أمره و قد وجبت علیه الفرائض والحدود، و اذا تم للجاریة تسع سنین فکذلک. هرگاه پسر به هشت سالگی برسد، کار او جایز و نافذ است، و تکالیف و اجرای حدود بر او واجب می‌گردد، دختر نیز هرگاه به نُه سالگی برسد، چنین است. این روایت، قرینه‌ای است بر این‌که کلمه (السبع) در روایت ابن‌راشد، تصحیف شده (التسع) است. هرگاه دختر به نُه سالگی برسد، مالش به او داده می‌شود، و کار او در مورد مالش، جایز و دارای اعتبار است و حدود کامل به سود و زیان او جاری می‌گردد. البته احتمال متحد بودن این روایت با برخی از روایاتی که می‌آید وجود دارد. ۳.
۵ - بررسی روایات دسته چهارم دسته چهارم: روایاتی که دلالت دارند بر جایز نبودن نزدیکی با دختر خردسالی که پیش از نُه سالگی، به همسری کسی درآمده است. صحیحه حلبی از امام صادق (ع): اذا تزوّج الرجل الجاریة وهی صغیرة، فلایدخل بها حتی یأتی لها تسع سنین. هرگاه مرد، با دختر خردسال ازدواج کرد، تا وقتی که سن او به نُه سال نرسیده، حق نزدیکی با او را ندارد. این روایت، صریح در این معناست که علت ممنوع بودن نزدیکی با چنین دختری، این است که تا وقتی او کم تر از نُه سال دارد، صغیره است و هرگاه سن او از نُه سال بگذرد، نزدیکی با او روا می‌شود، و از این جا کشف می‌شود دختر ، با کامل کردن نُه سال، از صغیر بودن، بیرون می‌شود.
خبر زراره، از امام باقر (ع): لایدخل بالجاریة حتی یأتی لها تسع سنین، او عشر سنین. با دختر، نزدیکی نمی‌شود تا این‌که نُه ساله، یا ده ساله شود. و به زودی وجه جمع میان این دو سن را خواهیم گفت و آن، مستحب بودن واپس انداختن نزدیکی از نُه سالگی به ده سالگی است. مرسله عمار سجستانی: سمعت ابا عبداللّه (ع) یقول لمولی له: انطلق وقل للقاضی. قال رسول الله: حد المرأة أن یدخل بها علی زوجها ابنة تسع سنین. شنیدم امام صادق (ع) به غلام خود می‌گفت: روان شو و به قاضی بگو، پیامبر خدا فرمود: هنگامی زن می‌تواند بر همسر خود وارد شود که نُه ساله باشد.
صحیح عبدالکریم بن عمرو، از ابی‌بصیر، از امام باقر (ع): لایدخل بالجاریه، حتی یأتی لها تسع سنین او عشر سنین. نمی‌توان با دختر هم بستر شد، تا این‌که به نُه یا ده سالگی برسد. فقال: اذا دخل عشر سنین، قلت، ویجوز أمره؟ قال: فقال: انّ رسول الله دخل بعائشة وهی بنت عشر سنین، ولیس یدخل بالجاریة حتی تکون امرأة، فاذا کان للغلام عشر سنین جاز أمره و جازت شهادته. گفت: آن گاه که پا به ده سالگی بگذارد. پرسیدم: و کارش نافذ است؟ گفت: پیامبر خدا با عایشه ، در سن ده سالگی، همبستر شد. نمی‌توان با دختر ، تا آن گاه که زن نشده، همبستر شد، و هرگاه پسر، ده ساله شود، کار او نافذ و شهادتش، معتبر خواهد بود. ۳.
۶ - بررسی دسته پنجم دسته پنجم: اگر مردی با زن خود که کم‌تر از نُه سال دارد، نزدیکی کند و با این کار، بر او عیب وارد سازد، ضامن خواهد بود: صحیحه حلبی از امام صادق (ع) : من وطأ امرأته قبل تسع سنین, فاصابها عیب, فهو ضامن. کسی که با همسر خود، پیش از نُه سالگی او، نزدیکی کند، و بدین سبب او را عیب دار کند، ضامن خواهد بود. هرکس با دوشیزه‌ای که کم‌تر از نُه سال دارد، ازدواج کند و از این رهگذر عیبی به او وارد شود، ضامن خواهد بود.
نباید با دختری که کم‌تر از ده سال دارد، نزدیکی نمود، پس اگر این کار انجام گرفت و دختر عیب‌دار شد، مرد ضامن است. صحیحه حلبی از امام صادق (ع) : من دخل بامرأة قبل أن تبلغ تسع سنین، فأصابها عیب، فهو ضامن. صحیحه برید بن معاویه، از امام باقر (ع) : فی رجل إقتض جاریه ـ یعنی امرأته ـ فأفضاها؟ قال: علیه الدیة ان کان دخل بها قبل أن تبلغ تسع سنین. درباره مردی پرسیدم که پرده بکارت دختری ـ یعنی همسر خود ـ را زایل کرد و سبب افضای او شد.
حضرت فرمود: بر آن مرد، دیه واجب است، در صورتی که با آن دختر پیش از نُه ساله شدن، نزدیکی کرده باشد. صحیحه حمران از امام صادق (ع) : سئل عن رجل تزوّج جاریة، بکراً لم تدرک، فلمّا دخل بها اقتضها فأفضاها، فقال: إن کان دخل بها حین دخل بها ولها تسع سنین فلاشیء علیه، وإن کانت لم تبلغ تسع سنین، أو کان لها أقلّ من ذلک بقلیل حین دخل بها فأقتضها، فانّه أفسدها وعطلها علی الأزواج، فعلی الامام أن یغرمه دیتها وإن أمسکها ولم یطلقها حتّی یموت فلاشیء علیه.
از امام درباره مردی پرسیده شد که با دوشیزه نابالغی ازدواج کرده و با نزدیکی با او، بکارتش را از بین برده و سبب افضای او شده بود. حضرت در پاسخ فرمود: اگر آن دختر در هنگام نزدیکی، نُه سال داشته است، چیزی بر گردن مرد نیست و اگر پیش از نُه ساله شدن دختر، یا مقدار کمی مانده به نُه ساله شدن او، با او نزدیکی و او را افضاء کرد، با این کار خود، او را عیب‌دار کرده و مانع از ازدواج دیگران با او شده است و در این صورت، بر امام است که آن مرد را عهده‌دار پرداخت دیه آن دختر کند و چنانچه مرد، او را طلاق ندهد و تا پایان زندگی او را پیش خود نگه دارد، دیه‌ای بر گردن مرد نخواهد بود. ۳.
۷ - روایات دسته ششم دسته ششم: نزدیکی کردن با دختر، پیش از نُه سالگی او، سبب حرمت همیشگی می‌شود: یعقوب بن زید، از بعضی از راویان شیعه و او از امام صادق (ع) چنین روایت می‌کند: اذا خطب الرجل المرأة فدخل بها قبل أن تبلغ تسع سنین فرق بینهما ولم تحلّ له أبدا. هرگاه مرد، زن را به عقد خود در آورد و پیش از نُه ساله شدن او، با او همبستر شود. میان آن دو جدایی افکنده می‌شود و دیگر هیچ گاه آن زن برای او، حلال نخواهد بود. می‌توان حکم یاد شده را از روایت‌های برید بن معاویه و حمران از امام صادق (ع) که در ضمن دسته پنجم آمده نیز استفاده کرد. ۳.
۸ - بررسی دسته هفتم دسته هفتم: روایات دلالت کننده بر این معنی که اگر زن پیش از نُه سالگی، طلاق داده شود، می‌تواند به هر حال، ازدواج کند: روایت عبدالرحمان بن حجاج: سمعت ابا عبداللّه (ع) یقول: ثلاث یتزوّجن علی کل حال: الّتی یئست من المحیض ومثلها لاتحیض. قلت: ومتی تکون کذلک؟ قال: إذا بلغت ستین سنة فقد یئست من المحیض ومثلها لاتحیض، والّتی لم تحض ومثلها لاتحیض. قلت: ومتی تکون کذلک؟ قال: ما لم تبلغ تسع سنین فانّها لاتحیض ومثلها لاتحیض، والّتی لم یدخل بها.
شنیدم امام صادق (ع) می‌فرماید: سه دسته زن، می‌توانند در هر حال ازدواج کنند: یکی زنی که یائسه است و مثل او حیض نمی‌شود. پرسیدم: کی زن این گونه است؟ فرمود: هرگاه زن ، به شصت سالگی برسد، یائسه است و مثل او حیض نمی‌شود. دیگر زنی که حیض نمی‌شود و مثل او حیض نمی‌شود.عرض کردم، کی زن این گونه است؟ فرمود: تا وقتی که به نُه سالگی نرسیده، چنین کسی حیض نمی‌شود و کسی که مانند او باشد، حیض نمی‌شود. و دیگر زنی که با او نزدیکی نشده است.
ازدواج کردن زنی که پیش از نُه سالگی، طلاق داده شده، جایز شمرده شده است و این به سبب اطمینان داشتن به خالی بودن رحم او از جنین است، زیرا زن، پیش از نُه سالگی حیض نمی‌شود. ولی از آن‌جا که زن نُه ساله، در آغاز رشد طبیعی (وبلوغ) است، حیض شدن او، امری است ممکن، از این رو نباید جز پس از نگه داشتن عده، ازدواج کند. هرگاه دوشیزه نُه ساله، ازدواج کند، فریب خورده نیست. شش ساله یا هفت ساله؟ حضرت فرمود: با دختر نُه ساله، معامله کودک نمی‌شود همه بر این اتفاق نظر دارند که با دختر نُه ساله، معامله کودک نمی‌شود، مگر این‌که دچار ضعف عقلی باشد وگرنه هرگاه به نُه سالگی برسد، بالغ شده است.
پیش از این به ذیل حدیث بالا، استدلال کردیم، از این رو آن را با شماره جدید ذکر نکردیم. محمد بن مسلم ، می‌گوید: سألته عن الجاریة یتمتّع بها الرجل؟ قال: نعم الا أن تکون صبیة تخدع قال: قلت: اصلحک الله وکم الحد الذی اذا بلغته لم تخدع؟ قال: بنت عشر سنین. از ایشان پرسیدم: مرد می‌تواند از دختر بهره جنسی ببرد؟ فرمود: آری، مگر این‌که او دختری باشد که فریب می‌خورد. عرض کردم: اصلحک اللّه، دختر به چه سنی برسد، مورد فریب نیست؟ فرمود: وقتی ده ساله شود.
این حدیث حمل می‌شود بر وارد شدن دختر در ده سالگی. دسته نهم: کنیز کم‌تر از نُه ساله، استبراء نمی‌شود: روایت محمد بن اسماعیل: عن الرّضا (ع) فی حدّ الجاریة الصغیرة السنّ الذی لم تبلغه لم یکن علی الرجل استبراؤها. قال: إذا لم تبلغ استبرئت بشهر. قلت: وان کانت ابنة سبع سنین او نحوها مما لاتحمل، فقال: هی صغیرة ولایضرک ان لاتستبرئها. فقلت: مابینها وبین تسع سنین؟ فقال: نعم تسع سنین. از امام رضا (ع) درباره سن کنیز خردسال پرسیدم که تا به آن سن نرسد، استبراء کردن آن، بر مرد، واجب نیست.
حضرت فرمود: هرگاه بالغ نباشد، به مدت یک ماه استبراء می‌شود. عرض کردم: اگر چه هفت ساله یا مانند آن، یعنی در سنی باشد که باردار نمی‌شود، فرمود: چنین دختری، صغیره است و استبراء نکردن او، زیانی به تو نمی‌رساند. عرض کردم: مابین هفت و نُه سالگی چطور؟ فرمود: بله، نُه سالگی. ترجمه این روایت و استدلال به آن به گونه دیگر، در حدیث شماره ۵ گذشت. ب. ت. ب. این‌که روایت بالا با روایت شماره ۵، یکی است و نیز روایت‌های ۱۴ و ۱۵، با هم یکسانی و هماهنگی دارند، شماره روایت‌هایی که ما به آن‌ها دست یافتیم، به ۲۵ عدد می‌رسد.
منبع: ج۱۹، باب۱۱، ح۲، دار احیاء التراث العربی، بیروت · ج۱۹، باب۱۱، ح۳، دار احیاء التراث العربی، بیروت · ج۱۴، باب۴۵، ح۱۰، دار احیاء التراث العربی، بیروت · ج۱، ص۲۱۷ · انعام/سوره۶، آیه۱۵۲ · ج۸، ص۴۲۰ · ج۱، ص۶۶ · ج۴، ص۴۷۴ · ج۷، ص۵۳۳ · ج۱، باب۴، ح۲، دار احیاء التراث العربی، بیروت · ج۱، ص۱۳ · ج۱، ص۲۸۴ · ج۱۴، باب۶، ح۹، دار احیاء التراث العربی، بیروت · ج۱۳، باب۴۴، ح۱۲، دار احیاء التراث العربی، بیروت · ج۱۳، باب۱۶، ح۴، دار احیاء التراث العربی، بیروت · ج۱۳، باب۴۵، ح۴، دار احیاء التراث العربی، بیروت · ج۱۴، باب۴۵، ح۱، دار احیاء التراث العربی، بیروت · ج۱۴، باب۴۵، ح۲، دار احیاء التراث العربی، بیروت · ج۱۴، باب۴۵، ح۳، دار احیاء التراث العربی، بیروت · ج۱۴، باب۴۵، ح۴، دار احیاء التراث العربی، بیروت · ج۱۸، باب۲۲، ح۳، دار احیاء التراث العربی، بیروت · ج۱۴، باب۹، ح۵، دار احیاء التراث العربی، بیروت · ج۱۴، باب۴۵، ح۵، دار احیاء التراث العربی، بیروت · ج۱۴، باب۴۵، ح۶، دار احیاء التراث العربی، بیروت · ج۱۴، باب۴۵، ح۷، دار احیاء التراث العربی، بیروت · ج۱۴، باب۴۵، ح۸، دار احیاء التراث العربی، بیروت · ج۱۴، باب۳۴، ح۳، دار احیاء التراث العربی، بیروت · ج۱۴، باب۴۵، ح۹، دار احیاء التراث العربی، بیروت · ج۱۴، باب۳۴، ح۲، دار احیاء التراث العربی، بیروت · ج۱۵، باب۲، ح۳، دار احیاء التراث العربی، بیروت · ج۱۴، باب۱۲، ح۳، دار احیاء التراث العربی، بیروت · ج۱۴، باب۱۲، ح۲، دار احیاء التراث العربی، بیروت · ج۱۴، باب۱۲، ح۴، دار احیاء التراث العربی، بیروت
موارد مرتبط
برای این صفحه موردِ مرتبطی ثبت نشده.