بنای عقلا: حجیت بنای عقلا

از دیدگاه فقها و اصولیان، حجّیتِ بنای عقلا به هیچ روی مطلق نیست، بلکه مشروط برآن است که: قواعد عرفی و عقلایی در زمان شارع وجود داشته باشد؛ در صورت مخالف بودن شارع با آن قواعد، امکان اظهار مخالفت برای وی باشد؛ و با وجود این، شارع آن قواعد عقلایی را امضا کرده یا لااقل با آن‌ها مخالفت نکرده باشد. ۵. ۱ - کفایت عدم منع شارع به نظر مشهور اصولیان برای حجّت بودن بنای عقلا، اثبات امضا و تأیید صریح و خاص شارع ضروری نیست، بلکه صِرف عدم منعِ (= رَدْع) شارع از یک سیره عقلایی، بیانگر رضایت و امضای شارع نسبت بدان سیره است. شماری دیگر از اصولیان، حتی ثبوت عدم مخالفت شارع را هم لازم ندانسته و عدم ثبوت مخالفت را برای اثبات حجیت بنای عقلا کافی شمرده‌اند. زیرا اگر شارع منع کرده بود، از آن آگاه می‌شدیم. اما اگر برای هم مسلک بودن شارع با عقلا مانعی موجود باشد، در این صورت عدم ثبوت مخالفت دلیل حجّیت سیره عقلایی خواهد بود که عمل به آن بنای عقلایی نسبت به امور شرعی معلوم و قطعی باشد، وگرنه بنای عقلایی مزبور حجّت نیست. بویژه اگر آن سیره عقلایی نزد مردم رایج و استوار باشد. بنابراین، عدم وصول مخالفت شارع، حاکی از عدم منع شارع از آن بنای عقلایی است. با اینهمه، در برخی از این موارد، استدلال به بنای عقلا مورد مناقشه و اشکال قرار گرفته است. به گفته وی، ممکن است آیات و روایاتی که پیروی از ظن را منع می‌کنند نشانه مخالفت شارع با سیره عقلا در این مورد باشند. او هرچند در باب استصحاب این اشکال را ظاهراً پذیرفته، در بحث خبر واحد سه پاسخ به آن داده که مورد بحث و گفتگوی اصولیان بعدی قرار گرفته است. منبع: ج۳، ص۱۹۳، تقریرات درس محمدحسین نائینی، قم ۱۴۰۶ · ج۱، ص۱۶۴، چاپ عبدالله نورانی، قم ۱۳۶۵ ش · ج۲، ص۱۲۶ـ۱۲۷، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳ · الحلقةالثانیة، ص ۱۶۲ · ج۳، ص۲۷۵ـ۲۷۶، قم ۱۴۱۴/۱۹۹۴ · الحلقةالثانیة، ص ۱۷۸ـ۱۸۴ · ج۲، ص۱۲۳، الرسائل، قم ۱۳۸۵ · ج۲، ص۹۹، تهران · سوره انعام:آیه ۱۱۶ · ج۲، ص۲۸۰، چاپ عبدالله نورانی، قم ۱۳۶۵ ش · ج۲، ص۹۹ـ۱۰۰، چاپ عبدالله نورانی، قم ۱۳۶۵ ش · ج۳، ص۱۹۵، تقریرات درس محمدحسین نائینی، قم ۱۴۰۶