بنای‌ عقلا: محدوده بنای عقلا

۶. ۱ - دلالت بنای عقلا بر جواز برخی برآن‌اند که سیره و بنای عقلا تنها دال بر مشروعیت و جواز فعل است و نمی‌توان از آن استفاده وجوب و حرمت و حتی استحباب و کراهت نمود. در این موارد، باید به بنای عقلایی و عرفیِ زمان اثبات حکم رجوع کرد نه زمان تشریع حکم. همچنین برای پی بردن به مُفاد الفاظ عقود، لازم است که به معانی عرفیِ زمان عقد دست یافت. از سوی دیگر، برخی اصولیان کوشیده‌اند که دامنه بنای عقلا را فراتر از زمان تشریع احکام جلوه دهند. به بیان دیگر، امضای بنای عقلایی در واقع به معنای امضای ملاک و طبیعت عقلاییِ آن است نه صرفاً پذیرش یک سلوک خارجی. براین اساس، می‌توان گفت که هرگاه مثلاً حیازت مُباحات با وسایل و ابزار ابتدایی، که از موارد بنای عقلاست، مقبول شارع باشد، حیازت با وسایل پیشرفته امروزی نیز مورد پذیرش اوست. ۶. ۳ - صحت معاملات جدید بدین ترتیب، صحّت بسیاری از معاملات جدید، که ملاک عقلایی آن‌ها در زمان شارع هم وجود داشته، قابل اثبات است. و عدم مخالفت آنان دالّ بر حجّیتِ این روش است. اگر ریشه بنای عقلا را مرتکزات فطری انسان و مبنای حجیت آن را اتّحاد روش و مسلک شارع با عقلا بدانیم، در این صورت، حجّیت بنای عقلا به سیره‌های پیشین انحصار ندارد، بلکه شاید مرتکزاتی را نیز که عقلا از آن‌ها غافل بوده‌اند یا برایشان مطرح نبوده و اکنون بدان دست یافته‌اند، دربرگیرد. منبع: ج۲، ص۱۵۷ـ ۱۵۸، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳ · ج۱، ص۱۳۴، کیهان اندیشه، ش ۴۸ (خرداد و تیر ۱۳۷۲) · الحلقةالثانیة، ص ۱۶۱ · ج۴، ص۲۳۴ـ۲۳۵، تقریرات درس محمدباقر صدر، قم ۱۴۰۵ · الحلقةالثانیة، ص ۱۶۰ · ج۴، ص۲۴۶، تقریرات درس محمدباقر صدر، قم ۱۴۰۵ · ج۲، ص۱۳۰، الرسائل، قم ۱۳۸۵