بنی تغلب: شعر و ادبیات و شاعران

ادبیات قبیله بنی تغلب از یک‌سو مانند دیگر قبایل عرب بر شعر استوار بود و از سوی دیگر به علت خروج از سرزمین اصلی عربستان و سکونت در مرزهای روم و ایران برخی تأثیرات از آنان پذیرفته بود. شعر، همچون همه قبایل جاهلی، در بنی تغلب جایگاهی ویژه داشت، چراکه قبیله در پرتو الهامات شعرا راه صواب می‌یافت که گاه شاعری با یک بیت شعر بر شأن و مرتبت قبیله می‌افزود یا از آن می‌کاست. در قبیله‌ای مانند بنی تغلب که پیشینه درازش همه در جنگ سپری شده بود، کشته‌ها داده، و از افرادش شجاعت‌ها سرزده بود، از موضوعات مهم شعر بدوی، وصف و مدح و رثا و فخر و هجا بیشترین جایگاه را داشت. مهلهل را در رثا، و عمروبن کلثوم را در فخریه‌سرایی از شاعران مشهور شمرده‌اند. دانشمندان زبان و واژه‌شناسان عرب همواره به شعر و گویش قبایل برای شناخت معنی و اِعراب واژه‌ها استشهاد کرده‌اند. با این‌که شاعران بزرگی از بنی تغلب برخاستند، به سبب آن‌که زبان و لهجه آنان در اثر مجاورت با مردم مناطق رومی و مسیحی‌نشین، با زبان قبایل داخلی اندک تفاوتی پیدا کرده بود، به شعر و لغت ایشان مراجعه نمی‌کردند. اما پیداست که سخن از متون مذهبی مسیحی است که آن هم به سریانی بوده که به سهو یا به عمد عبرانی گفته شده است. ۸. ۱ - دوره جاهلی از میان قبیله تغلب، شاعران فراوانی در عصر جاهلی ظهور کردند که برخی از مشهورترین آنان عبارت‌اند از: مُهَلْهِل بن ربیعه، اولین قصیده سرای عرب؛ کُلَیْب بن ربیعه؛ أَخْنَس بن شهاب معروف به فارس عصا؛ سَلَمه بن خالدبن کعب معروف به سفّاح؛ صُرَیْم بن مَعْشَر معروف به اُفنون؛ و عَمیره بن جُعَل. برخی شاعران زن این قبیله به شهرت رسیدند. از شاعران مشهور نخست باید از مهلهل (عدی بن ربیعه) نام برد که خود رئیس قبیله یود و جنگ‌های ۴۰ ساله را همو رهبری می‌کرد. گفته‌اند که او نخستین کس در سرودن قصیده است و نیز فرزدق شاعر می‌گوید او نخستین کسی است که شعر عرب را روانی و سلاست بخشید. دیگر عمرو بن کلثوم که نوه دختری مهلهل است. از اُفنون (صُریم بن معشر) نیز به عنوان یکی دیگر از شاعران جاهلی تغلبی می‌توان نام برد. دیگر، کعب بن جُعیل شاعر تغلبی معاصر معاویه است. دیگر، قطامی (عمیربن شُیَیم) شاعری با تشبیب خوب و دقیق که یک‌بار در جنگ قیس و تغلب نزدیک بود، کشته شود، اما توسط یکی از ممدوحان سابق خود نجات یافت. نیز، عتابی (کلثوم بن عمرو) که ازنوادگان عمرو بن کلثوم بود و شاعری و کاتبی هر دو در او جمع بود و به این هر دو ستوده شده است. او در زمان هارون‌الرشید و مأمون می‌زیست، و سرانجام، اخنس بن شهاب که به فارس العصا شهرت داشت. سکری اشعار بنی تغلب را در کتابی جمع کرده است. منبع: تاریخ ادبیات زبان عربی، ج۱، ص۴۲، ترجمه عبدالمحمد آیتی، تهران، ۱۳۷۴ش · المفصل فی تاریخ العرب قبل الاسلام، ج۱۲، ص۷۹، بیروت/ بغداد، ۱۹۷۶م · الوحشیات و هوالحماسه الصّغری، ج۱، ص۲۱۵، چاپ عبدالعزیز میمنی راجکوتی، قاهره ۱۹۷۰ · اشعار النساء، ج۱، ص۹۸، چاپ سامی مکی عانی و هلال ناجی، بغداد ۱۳۹۶/۱۹۷۶ · الشعر و الشعراء، ج۱، ص۲۸۸، به کوشش دخویه، لیدن، ۱۹۰۲م · الشعر و الشعراء، ج۱، ص۲۲۸، به کوشش دخویه، لیدن، ۱۹۰۲م · الشعر و الشعراء، ج۱، ص۴۰۸، به کوشش دخویه، لیدن، ۱۹۰۲م · الوحشیات و هوالحماسه الصّغری، ج۱، ص۴۱۴۲، چاپ عبدالعزیز میمنی راجکوتی، قاهره ۱۹۷۰ · الاغانی، ج۱۳، ص۷۶ · تاریخ الموصل، ج۱، ص۸۸، چاپ علی حبیبه، قاهره ۱۳۸۷/۱۹۶۷ · وفیات الاعیان، ج۲، ص۲۷۹۲۸۱ · المغرب فی حلی المغرب، ج۱، ص۴۱۷ ۴۱۸، چاپ شوقی ضیف، قاهره ۱۹۶۴ · الشعر و الشعراء، ج۱، ص۴۷۳، به کوشش دخویه، لیدن، ۱۹۰۲م · الشعر و الشعراء، ج۲، ص۶۳۵، به کوشش دخویه، لیدن، ۱۹۰۲م · الشعر و الشعراء، ج۲، ص۷۱۳، به کوشش دخویه، لیدن، ۱۹۰۲م · الشعر و الشعراء، ج۲، ص۸۵۱، به کوشش دخویه، لیدن، ۱۹۰۲م · الاشتقاق، ج۱، ص۳۳۶، به کوشش عبدالسلام محمد هارون، قاهره، ۱۳۷۸ق/۱۹۵۸م · المفصل فی تاریخ العرب قبل الاسلام، ج۱۷، ص۳۴۸، بیروت/ بغداد، ۱۹۷۶م