بنی تغلب: معرفی اجمالی

تَغْلِب، بَنی (در حالت منسوب تَغ‌لَبی به فتح لام)، قبیله‌ای مشهور از عرب شمالی که نسبشان به ربیعه، سپس به عدنان می‌رسد و گروه بسیاری از دانشمندان و شاعران و جنگاوران از آن برخاسته‌اند. در قرون نخستین اسلامی کتاب‌هایی درباره نسب و شجره‌نامه تغلبیان نوشته شده بود که هیچ‌یک از آن‌ها باقی نمانده است. تغلب بن وائل سه پسر به نام‌های غَنْم، اَوْس و عِمران داشت. اغلب بزرگان و مشاهیر تغلبی از نسل غنم بودند و در کتب انساب و شجره‌نامه‌ها منحصراً به این نسل توجه شده است. گروه‌های مختلفِ قبیله تغلب از نسل این شش تن بودند. دیار ربیعه نام مسکن اصلی ایشان است که در حوالی سنجار و نصیبین قرار داشت و به دلیل همسایگی با مناطق مسیحی‌نشین رومی، بیشتر افراد قبیله مسیحی بوده‌اند. قبیله دیگری نیز از عرب قحطانی جنوبی که به تغلب بن علوان یمنی از نسل قضاعه منسوب‌اند، به این نام خوانده شده‌اند که البته اهمیت و گستردگی قبیله نخست را ندارند. تغلبیان را غلباوی و بنی غلبا هم گفته‌اند، گرچه گاهی بنی غلبا را قبیله‌ای جداگانه فرض کرده‌اند. در برخی منابع، نام آن تغلب بنت وائل ضبط شده است، زیرا تغلب را اسم قبیله و مؤنث دانسته‌اند و به نظر برخی محققانِ معاصر، تغلب نام دختر وائل بوده است. به کسانی که خ. ر. ب. این قبیله منسوب می‌کردند، «تَغْلِبی» یا «تَغْلَبی» می گفتند، گاه نیز آنان را «غَلباوی» (غَلباء: قدرتمند و پیروز) می خواندند. تغلب، همراه با سه قبیله شیبان و إِیاد و بَهراء، یکی از چهار قبیله بزرگ و توانمند عرب به شمار می‌رفت. برخی از قبایل دَواسِر وشَمَّر در عربستان خود را با قبیله تغلب مرتبط می‌دانند. منبع: جمهرة النسب لابن الکلبی، ج۱، ص۵۶۴، چاپ محمود فردوس العظم، دمشق · عجالة المبتدی، ج۱، ص۱۰، به کوشش عبدالله کنون، قاهره، ۱۳۸۴ق/۱۹۶۵م · الفهرست، ج۱، ص۱۸۸ · جمهرة النسب لابن الکلبی، ج۱، ص۵۶۵، چاپ محمود فردوس العظم، دمشق · نهایة الارب، ج۱، ص۱۸۶- ۱۸۷، بیروت، ۱۴۰۵ق/۱۹۸۴م · سبائک الذهب، ج۱، ص۲۲۸، بیروت، ۱۴۰۶ق/۱۹۸۶م · تاج‌العروس، ذیل غلب · جمهرة انساب العرب، ج۱، ص۳۰۲، بیروت، ۱۴۰۳ق/۱۹۸۳م · نسب معد و الیمن الکبیر، ج۱، ص۱۹، به کوشش محمود فردوس عظم، دمشق، ۱۹۳۹م · الاشتقاق، ج۱، ص۳۳۸، به کوشش عبدالسلام محمد هارون، قاهره، ۱۳۷۸ق/۱۹۵۸م · لسان العرب، ذیل «غلب» · القاموس الاسلامی، ج۱، ص۴۸۰، قاهره ۱۳۸۳ـ۱۳۹۶/ ۱۹۶۳ـ۱۹۷۶ · الانساب، ج۳، ص۵۷ · الاکلیل، ج۱، ص۲۱۶، چاپ محمدبن علی أکوع، بغداد ۱۹۷۷ · المحبّر، ج۱، ص۲۳۴، چاپ ایلزه لیشتن شتتر، حیدرآباد دکن ۱۳۶۱/ ۱۹۴۲، چاپ افست بیروت · نشوة الطرب فی تاریخ جاهلیة العرب، ج۱، ص۶۳۹، چاپ نصرت عبدالرحمان، عمان ۱۹۸۲ · تغلب و دور‌ها فی التاریخ، ج۱، ص۱۶۹، آداب الرافدین، (سپتامبر ۱۹۷۸) · قلب جزیرة العرب، ج۱، ص۱۵۸، ریاض (۱۳۵۲/ ۱۹۳۳)