بنی تغلب: پراکندگی جغرافیایی

چنین برمی‌آید که قبیله تغلب همراه تیره‌های دیگر ربیعه نخست از تهامه برآمده‌اند و اندک‌اندک از آن‌جا به حجاز و نجد و بحرین گسترده شده‌اند. مسکن جدید آن‌ها واقع در میان موصل به طرف رأس عین و نصیبین و خابور است که به دیار ربیعه مشهور شد و مسکن مشترک تغلبی‌ها و بکری‌ها گردید. تغلبی‌ها بیش‌تر در ثرثار میان سنجار و تکریت پخش شدند. مرغوبیت زمین در آن نواحی و آب فراوان رودهای دجله و فرات و خابور از جاذبه‌های قطعی آن برای اسکان دائمی قبیله به‌شمار می‌رفته است. دیار ربیعه البته سرزمین وسیعی بود با شهرها و آبادی‌های بسیار که در مآخذ گوناگون به مناسبت جنگ‌ها یا حوادث دیگر نام آن‌ها برده شده است، ازجمله جزایر فرسان؛ موضع العقارب، حوالی نصیبین که مسکن اصلی آل حمدان بود؛ حوالی جبل سنجار؛ تغلبیان در قرن هفتم در بادیة الشام و نواحی دیگر پراکنده شدند. گروهی از بنی تغلب در ۱۹۹ق/۸۱۵م، دیر اعلی در ارتفاعات شمال موصل مشرف بر دجله را مسکن خود ساختند و برخی در سُکَیر، ماکسین، شرعبیه و شهرهای کنار رود خابور ساکن گردیدند. حمله انتقامی شاپور دوم به اعراب که پس از قدرت‌نمایی، به آشتی او با بنی تغلب انجامید، گروهی از آنان را به کرمان، تَوّج و اهواز کوچاند. با بنای شهر کوفه در ۱۷ق/۶۳۸م، گروهی تغلبی به آن‌جا مهاجرت کردند. نیز از سکونت تیره‌هایی از این قبیله در بحرین نشان‌هایی دردست است که تا زمان سلجوقیان همراه با جنگ و غلبه آنان بر قبایل دیگر بوده، و پس از آن به موضع ضعف افتاده‌اند. برخی مورخان علت پراکنده شدن تغلبیان و بویژه مهاجرت آنان به دیار ربیعه را جنگ بَسوس دانسته‌اند که در حدود ۵۳۰ میلادی بین آنان و پسرعموهایشان (قبیله بکربن وائل) رخ داد و به شکست تغلبیان انجامید. منبع: ج۴، ص۴۹۰، بیروت ۱۹۷۶ـ ۱۹۷۸ · المفصل فی تاریخ العرب قبل الاسلام، ج۸، ص۸۲، بیروت/ بغداد، ۱۹۷۶م · مدینة ماردین، ج۱، ص۵۶-۵۷، بیروت، ۱۴۰۷ق/۱۹۸۷م · صفة جزیرةالعرب، ج۱، ص۵۳، به کوشش محمدبن علی اکوع، بیروت، ۱۴۰۳ق/۱۹۸۳م · سبائک الذهب، ج۱، ص۲۲۸، بیروت، ۱۴۰۶ق/۱۹۸۶م · ص۹۴، به کوشش ثروت عکاشه، قاهره، ۱۹۶۰م · جامع انساب قبائل العرب، ج۱، ص۳۵، دوحه، دارالثقافه · تغلب و دور‌ها فی التاریخ، ج۱، ص۱۶۹، آداب الرافدین، (سپتامبر ۱۹۷۸) · تاریخ الموصل، ج۱، ص۳۳۸، به کوشش علی حبیبه، قاهره، ۱۳۸۷ق/۱۹۶۷م · معجم ما استعجم، ج۱، ص۱۱۸، به کوشش مصطفی سقا، قاهره، ۱۳۶۴ق/۱۹۴۵م · تاریخ طبری، ج۲، ص۵۷ · تاریخ طبری، ج۴، ص۴۰ · صبح الاعشی، ج۱، ص۳۴۲، قاهره، ۱۳۸۳ق/۱۹۶۳م · المعارف، ج۱، ص۶۰۵، چاپ ثروت عکاشة، قاهره ۱۹۶۰ · تاریخ طبری، ج۲، ص۵۷- ۶۰، بیروت · تاریخ طبری، ج۳، ص۳۸۳، بیروت