بهشت در قرآن: جایگاه بهشت

انسانی که نشئه‌ی ماده‌ی عنصری زندگی می‌کند بسیاری از داوری‌ها و انتظارات او هم صبغه‌ی عنصری و مادی دارد. او برای هر چیز، جا و مکان مادی تصور می‌کند و فرآیند همه امور را در راستای زمان و مکان طبیعی می‌نگرد. حال اگر از او پرسیده شود جای مساله‌ی ۴=۲+۲ کجاست، یا جای معادله‌ی ۹=X+۴ کجاست؟ خواهد گفت: این مساله‌ای ریاضی یا معادله‌ای جبری است و نمی‌تواند جایی داشته باشد. امری است که جنبه‌ی متافیزیکی دارد و خارج از محدوده تاریخ و مکان، بلکه اساسا علوم و دانش‌های بشری ذاتا مجرد از ماده است و زمان و مکان ندارد و از جان انسان بیرون نیست. از این رو با رفتن روح از بدن علوم هم همراه او می‌شوند. بهشت و جهنم نیز از محدوده‌ی تاریخ دنیایی و زمان و مکان خارج است و قبل، بعد، کی و کجای دنیوی بر نمی‌دارد، و چنانچه ما بخواهیم آنها را تصور کنیم باید به تعبیرهای قرآن و احادیث معصومین ‌(علیهم‌السّلام) رو آورده بگوییم: بهشت نزد سدرة المنتهی است. در احادیث فراوانی «سدرة المنتهی»، «جنة الماوی»، « عرش »، « کرسی »، « معراج » و «ملکوت» همه کنار هم قرار گرفته است؛ یعنی همه در آسمان‌ها قرار گرفته است. ۳. ۱ - روایات بهشت و دوزخ فراوانی روایات در این زمینه موجب قطع می‌شود که معنای محسوس و ظاهری واژه‌های عرش و کرسی و مانند آنها مراد نیست. بنابراین، چه مانع دارد که از دیدگاه روایات فراوان بهشت و دوزخ را همراه دنیا و بعد از دنیا موجود بدانیم؛ چنان که حارثة بن مالک آنها را دید و از آنها خبر داد و پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) و ائمه طاهرین ‌(علیهم‌السّلام) از آن خبر دادند و قرآن می‌فرماید: «و ازلفت الجنة للمتقین غیر بعید»؛ بهشت برای پرهیزکاران نزدیک شده و هیچ دور نیست. همچنین است واژه‌ی «اعدت». د. ح. شما کوتاهی می‌کنند تا به حدی که شما را در کاروان‌سرای پست و سرای گدایان (خان الصعالیک) جای داده‌اند!!. امام دهم ‌(علیه‌السّلام) فرمود: ‌ای پسر سعید معرفت تو د. ح. ما همین اندازه است؟! سپس با دست مبارک اشاره کرد و فرمود: بنگر. وقتی نظر کردم دیدم باغ‌های سرسبز، با طراوات و شگفتی‌زا که در میان آنها حوریان خوشبو و عطرآگین چونان لؤلؤ، پرندگان، آهوان، جویبارهای جوشنده و... چنان که مرا مدهوش ساخت و چشمم خیره ماند. آن گاه فرمود: ما هر جا باشیم اینها برایمان آماده است و در کاروان‌سرای گدایان نخواهیم بود. ۳. ۳ - سیر معنوی می‌توان گفت امام دهم، حضرت هادی ‌(علیه‌السّلام) در واقع درجه و گوشه‌ای از بهشت را به صالح نموده است و او ملکوت را به مشاهده نشسته و در حالی که همین بدن عنصری را داشت همراه امام ‌(علیه‌السّلام) به آسمان سیر معنوی کرد و به «جنة الماوی» و نزد «سدرة المنتهی» عروج روحی کرده است. قرآن کریم درباره قیامت نیز می‌فرماید: «انهم یرونه بعیدا ـ و نراه قریبا»؛ کافران آن را دور، ولی ما آن را نزدیک می‌بینیم: «اقتربت الساعة»؛ قیامت نزدیک است؛ چون کافران قیامت را در طول زمان ارزیابی می‌کردند و می‌گفتند: اگر راست باشد بعد از زمان دنیا آفریده و برپا خواهد گردید. قرآن می‌فرماید: چنین نیست و اگر صلاح بود می‌دیدند که هم اکنون آتش زبانه می‌کشد و جهنمیان معذبند؛ آن‌گونه که حارثة بن مالک دید و از آن خبر داد. ۳. ۴ - معارف خارج از زمان و مکان بنابراین دیدگاه نباید بهشت و جهنم و بسیاری از معارف قطعی اسلام را در چهارچوب زمان و مکان دنیایی ارزیابی کرد. آنها آسمانی است و اندیشه‌ی آسمانی می‌طلبد و برای نامحرمان هرگز درهای آسمان گشوده نخواهد شد؛ آنان که آیات خدا را تکذیب کنند و از سر تکبر و نخوت بر آنها سر فرود نیاورند هرگز درهای آسمان بر روی آنان گشوده نشود و به بهشت وارد نمی‌شوند. بنابراین، مراد از آسمان‌ها همان مقام یا مقام‌های عالی انسانیت است که بهشت را در خود جای داده است، نه این فضای بی‌کران و جای گردش کهکشان‌ها و اجرام مادی و اگر مراد از آسمان، جهان اجرام باشد، کافران امروزه آن را گشوده و به آن راه یافته‌اند. ۱. ۱ - تذکر بهشت همراه با انسان به بهشت بزرگ جهان آخرت مرتبط است. این در حالی است که هنوز تشییع‌کنندگان باخبر نشده‌اند تا بدن مرده را به گورستان بسپارند. گفتنی است که گروهی، مسائل یاد شده را در آسمان‌های ظاهری و آن هم بر پایه‌ی هیئت بطلمیوسی می‌دانستند. از این رو در توجیه و تفسیر آنها به تکاپو می‌افتادند و با خرق و التیام روبرو می‌شدند؛ زیرا افلاک نه‌گانه موهوم به آنان اجازه ورود نمی‌داد. پس با افلاک دست و پنجه نرم می‌کردند، گاهی مغلوب شده و گاهی چیره می‌گشتند و توجهی به آسمان معارف نمی‌کردند؛ گرچه آسمان را از سمو و رفعت می‌گرفتند اما کاربرد آن را در فرآیند آسمان‌های ظاهری خلاصه می‌کردند. از این رو با مشکلات بی‌شماری روبرو می‌شدند. شگفتا هنوز در جستجوی راه حل بودند که سقف هیئت بطلمیوسی بر سر آنان فرو ریخت و زیر آوارهای فرو ریخته اوهام «رب ارجعون» می‌گفتند. منبع: ق/سوره۵۰، آیه۳۱ · بحارالانوار، ج۵۰، ص۱۳۲، ح۱۵ · معارج/سوره۷۰، آیه۶-۷ · قمر/سوره۵۴، آیه۱ · بحارالانوار، ج۲۲، ص۱۲۶ · اعراف/سوره۷، آیه۴۰ · آل عمران/سوره۳، آیه۱۳۳ · مؤمنون/سوره۲۳، آیه۹۹