بیابان: بیابان در قرآن

در نگاهی کلی به آیاتِ مربوط به بیابان می‌توان آن‌ها را در دو دسته رده‌بندی کرد: رخدادهای تاریخی و سرگذشت برخی پیامبران و اقوام پیشین در بیابان، و تمثیلها و تشبیهها، افزون بر این در پاره‌ای آیات دیگر از برخی نعمتهای الهی در راهها و جاده‌ها یاد شده که بر بیابانها نیز قابل اطلاق است: نجات انسانها از هول و هراس «بَرّ» از سوی خداوند : «مَن یُنَجّیکُم مِن ظُـلُمـتِ البَرِّ»، راهیابی انسان به وسیله ستارگان در تاریکیهای بَرّ: «و هُوَ الَّذی جَعَلَ لَکُمُ النُّجومَ لِتَهتَدوا بِها فی ظُـلُمـتِ البَرِّ» ؛ «اَمَّن یَهدیکُم فی ظُـلُمـتِ البَرِّ». ۴. ۱ - ماجرای سکونت همسر و فرزند حضرت ابراهیم ماجرای سکونت همسر و فرزند حضرت ابراهیم (علیه‌السلام) در بیابان بی‌آب و علف مکه در آیه ۳۷ سوره ابراهیم آمده است. براساس روایات و تفاسیر، وی به امر پروردگار همسر و فرزند خود ( هاجر و اسماعیل ) را از شام به مکه آورد و در سرزمین غیرقابل کشت مستقر ساخت. او در راه بازگشت در تثنیه (و‌به قولی «کُدَیّ» که کوهی در « ذی طُوی » است) رو به سرزمین مکه چنین دعا کرد: «رَبَّنا اِنّی اَسکَنتُ مِن ذُرِّیَّتی بِواد غَیرِ ذی زَرع عِندَ بَیتِکَ المُحَرَّمِ رَبَّنا لِیُقیمُوا الصَّلوةَ فَاجعَل اَفـِدَةً مِنَ النّاسِ تَهوی اِلَیهِم وارزُقهُم مِنَ الثَّمَرت» و از خدا خواست دلهای مردم به ذریه‌اش گرایش یابند و از میوه‌ها روزیشان کند. خداوند دعای ابراهیم را اجابت فرمود و بیابان بی‌آب و علف را محل انجام مناسک حج و عمره و مرکز تجارت قرار داد و بدین ترتیب دلهای مردم را به آن مایل گردانید که انواع میوه‌ها و فرآورده‌های بهاری، تابستانی و پاییزی در آن یافت می‌شود. هدف ‌ ابراهیم (علیه‌السلام) از انتخاب سرزمین غیر قابل کشت و دوری گزیدن از بهره‌های دنیوی (آب گوارا، گیاهان سبز، درختان نشاط‌آور، هوای معتدل) این بود که بدون اشتغال به دنیا به عبادت خدا بپردازند. تکرار ندا (رَبَّنا) در آیه شاهد آن است که عبادت و اقامه نماز هدف اصلی آنان بوده است نه سکونت در آن سرزمین. تعبیر به «غَیرِ ذی زَرع» به جای «غیر مزروع» برای مبالغه در بی‌آب و علف بودن است ، زیرا «غَیرِ ذی زَرع» به زمینی گفته می‌شود که به سبب وجود سنگلاخ و رمل و فقدان مواد لازم برای کشاورزی اصلا صلاحیت زراعت را ندارد، در حالی که زمین «غیر‌مزروع» ممکن است صلاحیت زراعت را داشته باشد، ولی اکنون کشت نشده است. ۴. ۲ - ماجرای موسی در بیابان طوی خداوند در آیات دیگری از قرآن ماجرای موسی (علیه‌السلام) در بیابان طوی در سرزمین شام را بیان می‌کند. وجود بیابانی گسترده در این منطقه و نیز به‌کارگیری تعبیر بیابان در برخی تفاسیر و روایات تفسیری ، این ماجرا را به موضوع بیابان مرتبط می‌سازد. علت فرمان خداوند به درآوردن کفشها قداست و احترام ویژه بیابان مذکور است؛ سرزمینی که مکان قرب و محل حضور و مناجات با خدای متعالی بوده است. ۴. ۳ - داستان آوارگی و حیرت قوم بنی‌اسرائیل آیه ۲۶ سوره مائده داستان آوارگی و حیرت قوم بنی‌اسرائیل را بیان می‌کند. آنها پس از رهایی از ستمهای فرعون و رسیدن به نعمتهای فراوان، بنای مخالفت با موسی (علیه‌السلام) را گذاشته، از دستورات او سرپیچی می‌کردند. سرانجام براثر نافرمانی و داخل نشدن در ارض مقدس به ۴۰ سال سرگردانی در بیابان مجازات شدند: «قالَ فَاِنَّها مُحَرَّمَةٌ عَلَیهِم اَربَعینَ سَنَةً یَتیهونَ فِی الاَرضِ فَلا تَأسَ عَلَی القَومِ الفـسِقین». آنها هنگام شب کوچ کرده، هنگام صبح خود را در جای اول می‌دیدند. یکی از مفسران معاصر در توضیح سرگردانی آنان نوشته است: آنها در این مدت نه شهرنشین بودند تا در شهری استراحت کنند و نه بادیه‌نشین تا مانند صحرا گردان زندگی کنند. مفسران این مکان را « بر‌قادون » دانسته‌اند. ۴. ۴ - ماجرای من و سلوی ماجرای «مَنّ و سَلْوی» و شکافتن سنگ و جاری شدن چشمه‌ها در این دوره واقع شده است. ۴. ۵ - ماجرای قوم عاد قوم عاد در پی هشدارهای هود (علیه‌السلام) وی را انکار و طلب عذاب کردند. آنان در سرزمین احقاف که صحرایی ناهموار با تپه‌هایی شنی بود زندگی می‌کردند. ابر نابودکننده در بیابان محل زندگیشان پدیدار شده، وزش باد و باران شدید عذابی دردناک برایشان فراهم آورد: «فَلَمّا رَاَوهُ عارِضـًا مُستَقبِلَ اَودِیَتِهِم قالوا هـذا عارِضٌ مُمطِرُنا بَل هُوَ ‌مَا‌استَعجَلتُم بِهِ ریحٌ فیها عَذابٌ اَلیم». ۴. ۶ - ماجرای زندگی قوم ثمود آیه ۹ سوره فجر نیز از زندگی قوم ثمود در وادی القری و خانه‌های سنگی آنان سخن به میان آورده است. بیابان مزبور بین حجاز و شام قرار گرفته است. منبع: انعام/سوره۶، آیه۶۳ · انعام/سوره۶، آیه۹۷ · نمل/سوره۲۷، آیه۶۳ · ابراهیم/سوره۱۴، آیه۳۷ · الصافی، ج ۳، ص ۹۳ · تفسیر بیضاوی، ج ۳، ص ۳۵۳ · دائرة المعارف قرآن کریم، جلد ۶، ص ۳۹۲ · المیزان، ج ۱۲، ص ۷۷ · تفسیر بیضاوی، ج ۳، ص ۳۵۲ · روح المعانی، مج ۸، ج ۱۳، ص ۳۴۲ · المیزان، ج ۱۲، ص ۷۶ · تفسیر قرطبی، ج ۱۱، ص ۱۷۵ · الاصفی، ج ۱، ص ۲۶۹ · مجمع البیان، ج ۷، ص ۱۰ · تفسیر بیضاوی، ج ۴، ص ۴۲ · طه/سوره۲۰، آیه۱۲ · قصص/سوره۲۸، آیه۳۰ · المیزان، ج ۱۴، ص ۱۳۹ · مائده/سوره۵، آیه۲۶ · التبیان، ج ۳، ص ۴۹۰ · المیزان، ج ۵، ص ۳۱۸ · تفسیر قمی، ج ۱، ص ۱۶۴ · بقره/سوره۲، آیه۵۷ · بقره/سوره۲، آیه۶۰ · جامع‌البیان، مج ۱۳، ج ۲۶، ص ۳۲ · احقاف/سوره۴۶، آیه۲۴ · فجر/سوره۸۹، آیه۹ · تفسیر قرطبی، ج ۷، ص ۲۳۸