بیابان: تمثیل‌ها و تشبیه‌هابه بیابان در قرآن

در آیه ۳۹ سوره نور اعمال کافران به سراب در بیابان تشبیه شده است. آیه از احوال کافران خبر داده، می‌فرماید: کسانی که کافر شدند اعمالشان مانند سرابی در بیابان است که تشنه ، آن را آب می‌پندارد: «والَّذینَ کَفَروا اَعمــلُهُم کَسَراب بِقِیعَة یَحسَبُهُ الظَّمـانُ ماءً...،». آنان گرچه گمان می‌برند طاعت می‌کنند و کارشان موجب تقرب می‌شود ؛ ولی اعمالشان هیچ حقیقتی ندارد. آنها کارهایی را که نیک و سودمند می‌پندارند در نزد خدا بیهوده یافته، در پایان کار و در زمان نهایت احتیاج ناامید خواهند شد : «حَتّی اِذا جاءَهُ لَم یَجِدهُ شیــًا و وَجَدَ اللّهَ عِندَهُ فَوَفـّهُ حِسابَهُ واللّهُ سَریعُ الحِساب». این آیه درباره عتبة‌بن ربیعة بن امیه نازل شد. او در دوران جاهلیت آرزوی آمدن دین جدید می‌کرد؛ ولی هنگامی که اسلام آمد کافر شد. ۵. ۱ - مقایسه زمین پاک و حاصلخیز با کویری شوره زار آیه ۵۸ سوره اعراف به مقایسه زمین پاک و حاصلخیز با کویری شوره‌زار و ناپاک پرداخته و اولی را دارای میوه پاکی معرفی می‌کند که به اذن پروردگار می‌روید؛ ولی دومی به‌سختی میوه‌ای اندک می‌دهد : «والبَلَدُ الطَّیِّبُ یَخرُجُ نَباتُهُ بِاِذنِ رَبِّهِ والَّذی خَبُثَ لا یَخرُجُ اِلاّ نَکِدًا». بیشتر مفسران آیه را تشبیهی برای مقایسه مؤمن و کافر و اعمال آن دو با یکدیگر دانسته‌اند ؛ ولی برخی تمثیل آیه را تشویقی برای انجام طاعت الهی و رسیدن به منافع اخروی دانسته و گفته‌اند: گرچه زمین شوره‌زار صاحبش را به‌سختی انداخته، میوه ناچیزی می‌دهد؛ ولی او با این حال، آن را رها نمی‌کند، پس شایسته است سود بزرگ اخروی با وجود شوری انجام طاعت الهی مورد توجه قرار گیرد. ۵. ۲ - وقوع حوادثی در آستانه قیامت در بخشی از آیاتِ ناظر به وقوع حوادثی در آستانه قیامت نیز به بیابان اشاره شده است. در آن هنگام پروردگار زمین را همچون دشتی هموار و پهناور رها می‌کند که در آن هیچ گونه پستی و بلندی‌ای نخواهد بود: «فَیَذَرُها قاعـًا صَفصَفـا لا تَری فیها عِوَجـًا و لااَمتـا». مفسران تعبیر «قاعاً صَفصَفاً» را بیابانی هموار و بدون گیاه معنا کرده‌اند. پس از نفخه دوم نیز همه آفریدگان خود را در بیابانی حاضر می‌بینند: «فَاِنَّما هِیَ زَجرَةٌ واحِدَه فَاِذا هُم بِالسّاهِرَه». اهل لغت و تفسیر در وجه نامگذاری بیابان به ساهره وجوهی گفته‌اند ؛ بعضی ساهره را سرزمینی در شام و بیت المقدس دانسته‌اند. ۵. ۳ - جنگهای احد و حنین در کوه و بیابان احد و تهامه افزون بر آنچه ذکر شد بعضی آیات دیگر نیز به حوادثی اشاره دارند که بر اساس نقلهای تفسیری و تاریخی در بیابان واقع شده‌اند، گرچه در خود آیه به‌این موضوع اشاره نشده است؛ آیات ۱۵۳ سوره آل‌عمران و ۱۲۵ سوره توبه به جریان وقوع جنگهای احد و حنین در کوه و بیابان احد و بیابانهای تهامه پرداخته است. ۵. ۴ - اسلام آوردن جنیان در وادی نخله آیات ابتدای سوره جنّ و نیز آیه ۲۹ سوره احقاف به اسلام آوردن جنیان در وادی نخله اشاره دارد. این مکان صحرایی میان طائف و مدینه است. ۵. ۵ - پیمان گرفتن از ذریه آدم برخی از مفسران پیمان گرفتن از ذریه آدم که در آیه ۱۷۲ اعراف آمده است را در بیابان « وادی النعمان » دانسته‌اند. آنها معتقدند پس از آن‌که آدم حج به جا آورد خداوند ذریه او را از پشتش بیرون آورد و به او نشان داد و ندا آمد: «اَلَستُ بِرَبِّکُم» ؟ همگی گفتند: «بَلی» ؛ اما مفسران شیعی و معتزلی با تفسیر فوق مخالفت کرده و آیه را بر معنای دیگری حمل می‌کنند. ۵. ۶ - بر در آیه‌پنجاه نهم انعام برخی مفسران تعبیر «بَرّ» در آیه‌۵۹ سوره انعام و ۴۱ روم را به بیابان معنا کرده‌اند. آیه نخست موجودات برّ و بحر و عمل آن‌ها را در حیطه علم خداوند می‌داند. در آیه دوم اعمال (بد) انسانها سبب پیدایش فساد در برّ و بحر دانسته شده است؛ ولی باید دانست که مقصود از برّ و بحر همان معنای معروف (خشکی و دریاست) که شامل تمام کره زمین می‌شود. قریش در کفر و عناد خویش لجاجت می‌کردند و رسول اکرم (صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم) آنان را نفرین کرد. این گروه از مفسران خواسته‌اند آیه را بر سبب نزول تطبیق کنند و دچار اشتباه شده‌اند. منبع: نور/سوره۲۴، آیه۳۹ · التبیان، ج ۷، ص ۴۴۲ · المیزان، ج ۱۵، ص ۱۴۱ · تفسیر بیضاوی، ج ۴، ص ۱۹۳ · اعراف/سوره۷، آیه۵۸ · جوامع الجامع، ج ۱، ص ۴۴۷ · جامع البیان، مج ۵، ج ۸، ص ۲۷۵ · دائرة المعارف قرآن کریم، جلد ۶، صفحه ۳۹۴ · التفسیر الکبیر، ج ۱۴، ص ۱۴۵ · التحقیق، ج ۹، ص ۳۳۷ · طه /سوره۲۰، آیه۱۰۶ · روض‌الجنان، ج ۱۳، ص ۱۸۸ · جامع البیان، مج ۹، ج ۱۶، ص ۲۶۲ · نازعات/سوره۷۹، آیه۱۳ · التبیان، ج ۱۰، ص ۲۵۴ · تفسیر قمی، ج ۲، ص ۳۹۶ · آل‌عمران/سوره۳، آیه۱۵۳ · توبه/سوره۹، آیه۱۲۵ · جن/سوره۷۲، آیه۷۲ · احقاف/سوره۴۶، آیه۴۶ · مجمل التواریخ، ص ۲۴۰ · اعراف/سوره۷، آیه۱۷۲ · تاریخ حبیب السیر، ج ۱، ص ۲۲ · التبیان، ج ۵، ص ۲۷ ۲۹ · انعام/سوره۶، آیه۵۹ · روم/سوره۳۰، آیه۴۱ · تفسیر مجاهد، ج ۲، ص ۵۰۱ · دائرة المعارف قرآن کریم، جلد۶، ص۳۹۵ · المیزان، ج ۱۶، ص ۱۹۷