بیع (فقه): اقسام بیع

بیع از جهات گوناگون قابل تقسیم است. در میان عقود، اعم از معین و نامعین، بیع بیش‌ترین تقسیمات را داراست، به‌گونه‌ای که در کتاب‌های فقه اسلامی برای آن بیش از ۳۰قسم شمرده شده است. به اعتبار خبر دادن از راس‌ المال یا عدم اخبار، بیع بر ۴ نوع است: مساومه که مطلوب‌ترین آنهاست و آن بیعی است که فروشنده بی‌آنکه از قیمت خرید کالا خبر دهد، آن را به مشتری می‌فروشد. اما چنانچه وی را آگاه سازد و با قیمتی بیش‌تر بفروشد، چنین بیعی را مرابحه گویند. در صورتی که کمتر از قیمت خرید بفروشد، بیع را مواضعه ، و اگر به همان قیمت که مدعی است خود خریده، بفروشد، تولیه می‌نامند. بیع به اعتبار حالّ یا مُؤَجَّل بودن ثمن و مُثمَن نیز ۴ قسم دارد: بیع نقد بیعی است که در آن ثمن و مثمن هر دو حال هستند. چنانچه مثمن حال و ثمن مؤجل باشد، آن را نسیه گویند. به عکس، اگر ثمن حال و مثمن مؤجل باشد، به سَلَف موسوم است. اما قسم چهارم، یعنی بیعی که در آن ثمن و مثمن هر دو مؤجل باشند و موسوم به بیع دین یا کالی به کالی است، از سوی عموم فقیهان شیعه و اهل سنت باطل است؛ زیرا در حدیثی منسوب به پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) از چنین بیعی نهی شده است. در قانون مدنی از بیع کالی به کالی سخنی به میان نیامده است. بیع از جهت موضوع آن نیز قابل تقسیم است: اگر مورد معامله حیوان باشد، آن را « بیع حیوان » می‌نامند که تابع احکام خاصی است. « بیع ربوی » که در فقه اسلامی محکوم به بطلان است، بیعی است که در برابر جنسی مکیل یا موزون، مقداری بیش‌تر یا کمتر از همان جنس پرداخت گردد. «بیع ثمار»، یعنی خرید و فروش میوه‌های سردرختی که در عرف باغداران اجارۀ باغ خوانده می‌شود، از همین نوع است. خرید و فروش میوۀ درختان، سبزیجات و دیگر محصولات کشاورزی مربوط به این نوع بیع است. در این میان خرید و فروش رطب به رطب را « مُزابنه » گویند. برخی مزابنه را بیع میوۀ درخت خرما در برابر خرمای خشک می‌دانند؛ یعنی معاملۀ میوۀ خرما در حالی که بر درخت است، با خرمای خشک، اگرچه روی زمین زمین باشد. این نوع بیع به اجماع فقیهان باطل است. و تنها «بیع عَربّه» از آن استثنا شده است. « بیع محاقله » از دیگر انواع بیع‌ ثمار، عبارت‌ از فروش سنبل و خوشۀ گیاهی در برابر دانه‌های چیده شدۀ همان گیاه یا گیاه دیگر که از نظر جنس با آن متحد است. بیع محاقله نیز به سبب شبهۀ ربا باطل است. منبع: اللمعة الدمشقیة، ج۱، ص۱۰۶-۱۰۷، به کوشش علی کورانی، قم، ۱۴۱۱ق · جامع ‌المقاصد، ج۴، ص۲۰۲-۲۰۴، قم، ۱۴۰۸ق · الخلاف، ج۶، ص۳۸۸، به کوشش علی خراسانی و دیگران، قم، ۱۴۱۵ق · جامع ‌المقاصد، ج۵، ص۳۸، قم، ۱۴۰۸ق · الوسیلة، ج۱، ص۲۴۷بب‌، به کوشش محمد حسون، قم، ۱۴۰۸ق · الوسیلة، ج۱، ص۲۴۳، به کوشش محمد حسون، قم، ۱۴۰۸ق · المبسوط، ج۱۲، ص۱۰۹-۱۱۰، بیروت، ۱۴۰۶ق · مختلف الشیعة، ج۵، ص۱۹۵بب‌، قم، ۱۴۱۶ق/۱۳۷۴ش · المبسوط، ج۲، ص۱۱۸، به کوشش محمدتقی کشفی، تهران، ۱۳۸۷ق · بدایة المجتهد، ج۳، ص۱۷۸، به کوشش خالد عطار، بیروت، ۱۴۱۵ق/۱۹۹۵م · المهذب، ج۱، ص۳۸۳، قم، مؤسسةالنشر الاسلامی