دکترین
تابعین: چالش‌های فرهنگی عصر تابعین
تنها توجهی گذرا به برخی اتفاقات عصر تابعین کافی است تا استعداد این دورۀ تاریخی را برای تحولات مهم فرهنگی معلوم کند. از نظر سیاسی، دورۀ حاکمیت شاخۀ سفیانی از بنی‌امیه ، مقارن با اوایل عصر تابعین است. در ۶۴ق، تابعین دوره‌ای از هرج و مرج در خلافت را تجربه کردند که با وجود کوتاهی در زمان، دوره‌ای بسیار اثرگذار در تاریخ فرهنگ اسلامی بود. از ۶۵ق، حاکمیت در شاخۀ مروانی بنی‌امیه تثبیت شد که تا پایان عصر تابعین ادامه داشت. بیش از ۲۰ سال خلافت عبدالملک بن مروان (۶۵-۸۶ق) و دورۀ کوتاه خلافت عمر بن عبدالعزیز (۹۹-۱۰۱ق)، به سبب تاثیری که در تحولات گوناگون اجتماعی و فرهنگی نهاده‌اند، حائز اهمیت‌اند، اما به این ویژگی‌ها باید نکته‌ای را نیز افزود و آن اینکه، این دو خلیفه خود در شمار تابعین جای گرفته‌اند.
قیام‌های متعدد شیعی، خارجی و قیام‌هایی چون دیر الجماجم، حره و توابین که نمی‌توانند در هیچ‌یک از دو گروه یاد‌شده طبقه‌بندی شوند، همۀ تحولات فرهنگی ـ سیاسی عصر تابعین را پیچیده‌تر ساخته‌اند. در حیطۀ مذهب ، گرایش شیعه که پس از وفات رسول اکرم (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) پدید آمده بود و در عصر صحابه ریشه داشت، در عصر تابعین اوج گرفت. گرایش خوارج که به دنبال جریان حکمیت در جنگ صفین در ۳۷ق پدید آمده بود، به ویژه از ۶۴ق پس از افتراق بزرگ خوارج، وارد مرحلۀ جدیدی شد و برخی گرو‌ه‌های تندرو خوارج، به خصوص ازارقه را به صحنه آورد.
فارغ از اختلافات دربارۀ امامت ، برخی از ستیزهای اعتقادی جهان اسلام ، از عصر تابعین نضج گرفته، یا اهمیت یافته است؛ از آن میان باید به اختلاف در باب قَدَر، اِرجاء و پای‌گیری مُرجِئۀ نخستین، و اختلاف در باب منزلت فاسق اشاره کرد؛ اما بحث دربارۀ مسئلۀ خلق قرآن در عصر تابعین بسیار محدود بوده است و اینکه برخی کوشش داشته‌اند تا قول به مخلوق نبودن قرآن را به ۷۰ تن از تابعین نسبت دهند، انتسابی غلوآمیز است. در حوزۀ فقه ، مسئلۀ «اَرَاَیْتَ» یا پرسش‌های فرضی در فقه و سامان‌گرایی از مسائل طرح شده در عصر متاخران تابعین بوده است، در حالی که در نسل‌های متقدم تابعین اساس مسئله طرح نشده بوده است.
شماری از تابعین چون عامر شعبی به شدت با پدیدۀ ارایت و توسعۀ تقدیری فقه مخالف بودند در حیطۀ رای، کاربرد قیاس از یک سو و نقد کاربرد آن از مسائلی است که در عصر تابعین آغاز شده است. نه اختلاف در شنیده‌ها از صحابه و نه‌کاربرد رای میان آنان، به تنهایی امری دور از انتظار نبود و در محافل پیش و پس از تابعین همواره وجود داشت. ویژگی عصر تابعین، در این است که از سویی دامنۀ این اختلافات در سمع و رای گسترش یافته، و در عین حال، حد فاصل سمع از رای، مانند عصر صحابه همچنان تبیین نشده بوده است.
آنچه مخاطبان در عمل با آن مواجه بوده‌اند، فتاوایی اغلب مجرد از استدلال بود که حتیٰ در صورت پرسش، از روش‌هایی قابل ارزیابی پیروی نمی‌کرد. در حالی که همو دربارۀ اختلاف فقهی در عصر اتباع تابعین با این قاطعیت سخن نگفته است. و این امر از آن روست که به روزگار اتباع تابعین روش‌ها سامان یافته‌تر، و اختلافات مهار شده‌تر بوده است. پرهیز از دانش رسمی، هرچند به دور از رای، از جمله ویژگی‌هایی است که در برخی از زهاد تابعین دیده می‌شد.
به عنوان نمونه باید از کسانی چون اویس قرنی و هرم بن حیان عبدی یاد کرد که حتی حیطه‌هایی چون تفسیر قرآن و روایت حدیث را از سلوک خود دور می‌دانسته، و از آن پرهیز می‌کرده‌اند. بر‌اساس برخی قراین، باید گفت: جماعتی از تابعین که چنین رویکردی نسبت به علوم اسلامی داشته‌اند، پرشمار بوده است، اما همین نقش‌باختگی آنان در حیطۀ علوم است که نام آنان را (جز معدودی نخبگان) به دست فراموشی سپرده است.
منبع: ج۳، ص۴۸۰، به کوشش وصی‌الله عباس، بیروت، ۱۴۰۸ق/ ۱۹۸۸م · معالم التنزیل، ج۴، ص۷۸، به کوشش خالد عک و مروان سوار، بیروت، ۱۴۰۷ق/۱۹۸۷م · ج۹، ص۱۲۸- ۱۲۹ · المصنف، ج۸، ص۲۱۴، به کوشش حبیب الرحمان اعظمی، بیروت، ۱۴۰۳ق/۱۹۸۳م · الاصول، ج۱، ص۹۰، به کوشش ابوالوفا افغانی، حیدرآباد دکن، ۱۳۷۲ق · ج۱، ص۴۸۹، ضمن ج ۴ تاریخ یحیی بن معین، روایت دوری، به‌کوشش‌احمد محمد نور سیف، مکه، ۱۳۹۹ق/ ۱۹۷۹م · المستدرک علی الصحیحین فی الحدیث، ج۳، ص۴۵۹، به کوشش مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت، ۱۴۱۱ق/۱۹۹۰م · حلیة الاولیاء، ج۲، ص۸۵، قاهره، ۱۳۵۱ق/۱۹۳۲م · ج۱، ص۱۸۸، به کوشش عبدالسلام محمدهارون، قاهره، ۱۳۸۲ق
موارد مرتبط
برای این صفحه موردِ مرتبطی ثبت نشده.