تاریخچه بحث عدل الهی: تاریخ و انگیزه بحث عدل

مسئله عدل الهی در کلام اسلامی ، تاریخی کهن دارد و می‌توان گفت از نخستین روزهای ظهور اسلام مطرح بوده است. گذشته از آیات قرآن که بر عدل الهی تاکید و تصریح نموده است، در احادیث نبوی و سیره پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) نیز این مساله مورد توجه شایان قرار گرفته است. یهودی از پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) پرسید: آیا پروردگارت ستم می‌کند؟ ـ پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) خیر. ـ یهودی: به چه دلیل؟ ـ پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم): لعلمه بقبحه و استغنائه عنه: چون زشتی ظلم را می‌داند، و نیازی هم ندارد. ـ یهودی: آیا در این باره، از جانب خداوند مطلبی نازل شده است؟ ـ پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) : آری. آن گاه آیات ذیل را برای او تلاوت نمود. «و ما ربک بظلام للعبید». «ان الله لا یظلم الناس شیئا و لکن الناس انفسهم یظلمون». «و ما الله یرید ظلما للعالمین». «و ما الله یرید ظلما للعباد». و با نظارت دقیق و روشنگری‌های خود، از بروز انحراف در این گونه مسائل جلوگیری می‌کردند. گفتگوهای آن حضرت در مسائل قضا و قدر ، جبر و اختیار گواه روشن این مدعاست. ۲. ۱ - فصل جدید تاریخ الهیات پس از این دوره، فصل جدیدی در تاریخ الهیات اسلامی گشوده شد، افزایش اندیشه‌ها و افکار گوناگون در اثر بسط جغرافیای اسلام ، و اختلاط و آمیزش آنان با فرهنگ‌های مختلف از یک سو، و اختناق سیاسی دستگاه اموی که سبب قطع رابطه مردم با خاندان وحی و رسالت شده بود، از سوی دیگر، سبب پیدایش فرقه‌های گوناگون، و طرح دیدگاه‌های مختلف درباره مسائل اعتقادی و از جمله درباره عدل الهی گردید. حسن بصری (متوفای ۱۱۰ هجری) که در آن زمان به عنوان یکی از اندیشه پردازان در جهان اسلام مطرح بود، به انگیزه دفاع از عدل الهی به تفویض (در مقابل جبر) گرایش یافت و گفت: «همه چیز به قضا و قدر الهی است مگر گناهان». قدریه نیز همین عقیده را برگزیدند. پس از قدریه نوبت به معتزله رسید، آنان نیز به انگیزه دفاع از عدل و حکمت الهی نظریه تفویض را برگزیدند. در این دوران ائمه اهل بیت (علیهم‌السّلام) با همه محدودیت‌هایی که از سوی دستگاه سیاسی اموی بر آنان تحمیل می‌شد، به تبیین درست عدل الهی پرداخته، و اندیشه تفویض را هم چون جبر ابطال می‌نمودند. چنان که شاگردان برجسته آنان نظیر هشام بن حکم و دیگران نیز در ترویج دیدگاه ائمه اهل بیت (علیهم‌السّلام) از هیچ کوششی دریغ نمی‌ورزیدند. اهل حدیث از اهل سنت نیز در این دوره مطابق روش و مبنایی که برگزیده بودند، از ورود در بحث‌های کلامی پرهیز می‌کردند، و به تخطئه قدری‌گری و تفویض بسنده می‌کردند. در هر حال، آنان بحث کلامی خاصی در باب عدل الهی ندارند. حاصل آن که مسئله عدل الهی پیوسته مورد توجه و اهتمام بوده است، و بحث‌های کلامی در این باره تاریخی دیرینه دارد، و انگیزه این بحث‌ها نیز اثبات منزه بودن افعال الهی از قبایح و ناروایی‌ها بوده است. منبع: التوحید، ص۳۹۷_ ۳۹۸ · فصلت/سوره۴۱، آیه۴۶ · یونس/سوره۱۰، آیه۴۴ · آل عمران/سوره۳، آیه۱۰۸ · غافر/سوره۴۰، آیه۳۱ · امالی، ج۱، ص۱۰۶