تبریز: حوادث طبیعی و آسیب‌ها

دومین زمین‌لرزه مهم که بسیار ویرانگر بود، در ۴۳۴ق/۱۰۴۲م اتفاق افتاد. سومین زمین‌لرزه در ۶۷۱ق/۱۲۷۲م در زمان ایلخانی اباقاخان اتفاق افتاده است. این زلزله نیز ویرانی بسیاری به بار آورد، چنان‌که سرمناره‌ها بیفتاد و بسیاری از خانه‌ها ویران شد و مردم به باغ‌های اطراف پناه بردند. چهارمین زمین‌لرزه هم در ۱۰۵۰ق/۱۶۴۰م به روزگار صفویان روی داد. در این زمین‌لرزه که در یکی از سخت‌ترین روزهای زمستان روی‌داد، کاخ شاهی غازان‌خان فرو ریخت. چشمه‌های جدید جوشید و چند روز بعد خشکید. سهمگین‌ترین و ویرانگرترین این زمین‌لرزه‌ها، در آغاز محرم ۱۱۹۴/ ژانویه ۱۷۸۰ روی‌داد. همچنین‌ از ‌زمین‌لرزه‌های سال‌های ۱۲۰۱ق، ۱۲۷۱ق، ۱۲۷۳ق و نیز ۱۳۴۸ق می‌توان نام برد. مهران رود یا میدان چای که از میان شهر می‌گذرد، بارها طغیان کرده، و خرابی‌های بسیاری به بار آورده است؛ نخستین سیل ویرانگری که گزارش شده، به سده ۸ ق/۱۴م مربوط است. ویرانگرترین این سیل‌ها در ۱۳۱۳ش اتفاق افتاد. سیلاب همچون دریایی عظیم در حالی که تخته سنگ‌هایی به وزن یک تن، تنه درختان و لاشه‌های حیوانات را با خود می‌آورد، از جاده تهران به سمت شهر سرازیر شد و تمام ساختمان‌ها در دو طرف خود را تخریب کرد. ارتفاع سیل ۲/۱ متر، و خسارات وارده سنگین بود. پس از این سیل عظیم که تا چندی پیش آثار آن در برخی از جاها بر جای مانده بود، بستر مهران‌رود تعریض شد. به نوشته برخی مآخذ در ۷۷۱ق/ ۱۳۶۹م وبایی همه‌گیر شد و نزدیک ۳۰۰ هزار تن کشته شدند. منبع: روند آلودگی میدان چای یا مهران‌رود در شهر تبریز، ج۱، ص۱۷، رشد، آموزش جغرافیا، تهران، ۱۳۷۰ش، س ۷، شم‌ ۲۵ · تبریز شهرهای ایران، ج۱، ص۱۵۶-۱۵۷، به کوشش محمدیوسف کیانی، تهران، ۱۳۶۸ش، ج ۳ · زمین‌ لرزه‌های تبریز، ج۱، ص۲۰۱-۲۰۷، تهران، ۱۳۶۸ش · نزهة القلوب، ج۱، ص۷۵، به کوشش لسترنج، لیدن، ۱۳۳۱ق/۱۹۱۳م · البلدان، ج۱، ص۸۰ · ج۱، ص۶-۷، به کوشش محمد دبیرسیاقی، تهران، ۱۳۵۶ش · کنز الدرر، ج۶، ص۳۵۴، به کوشش صلاح‌الدین منجد، قاهره، ۱۳۸۰ق/۱۹۶۱م · تجارب الامم، ج۶، ص۶۵، به کوشش ابوالقاسم امامی، تهران، ۱۳۷۹ش/۲۰۰۰م · ج۱، ص۲۰۸-۲۱۰، به کوشش محمد نخجوانی، تبریز، ۱۳۳۳ش · شهریاران گمنام، ج۱، ص۲۰۹، تهران، ۱۳۵۷ش · جامع التواریخ، ج۲، ص۱۱۰۰، به کوشش محمد روشن و مصطفی موسوی، تهران، ۱۳۷۳ش · روضات الجنان، ج۱، ص۱۸، به کوشش جعفر سلطان القرائی، تهران، ۱۳۴۴- ۱۳۴۹ش · کاروند، ج۱، ص۵۰۰-۵۰۱، به کوشش یحیی ذکاء، تهران، ۱۳۵۲ش · سفرنامه، ج۱، ص۴۷، ترجمه علی‌محمد فره‌وشی، تهران، ۱۳۶۱ش · تاریخ منتظم ناصری، ج۲، ص۱۰۱۶-۱۰۱۷، به کوشش محمداسماعیل رضوانی، تهران، ۱۳۶۳ش · زمین‌ لرزه‌های تبریز، ج۱، ص۷۴-۸۲، تهران، ۱۳۶۸ش · زمین‌ لرزه‌های تبریز، ج۱، ص۸۵، تهران، ۱۳۶۸ش · کاروند، ج۱، ص۵۰۱، به کوشش یحیی ذکاء، تهران، ۱۳۵۲ش · تاریخ تبریز، ج۱، ص۴-۵، ترجمه عبدالعلی کارنگ، تبریز، ۱۳۳۷ش · زمین‌ لرزه‌های تبریز، ج۱، ص۱۶۴-۱۶۷، تهران، ۱۳۶۸ش · سفرنامه، ج۱، ص۶۶، ترجمه ابوتراب نوری، به کوشش حمید شیرانی، تهران، ۱۳۶۳ش · تاریخ تبریز تا پایان قرن نهم هجری، ج۱، ص۸، تهران، ۱۳۵۲ش · سیل‌های تبریز، ج۱، ص۲۷، ترجمه آزاده ادبی، ماهنامه دانشجویی گروه جغرافیای اهر، دانشگاه آزاد اسلامی، شم‌ ۲- ۵ · سیل‌های تبریز، ج۱، ص۲۰، ترجمه آزاده ادبی، ماهنامه دانشجویی گروه جغرافیای اهر، دانشگاه آزاد اسلامی، شم‌ ۲- ۵ · ج۱، ص۲۶۷- ۲۶۸، به کوشش غلامرضا طباطبایی مجد، تبریز، ۱۳۷۳ش · سیل‌های تبریز، ج۱، ص۴۳۴، ترجمه آزاده ادبی، ماهنامه دانشجویی گروه جغرافیای اهر، دانشگاه آزاد اسلامی، شم‌ ۲- ۵ · تاریخ تبریز تا پایان قرن نهم هجری، ج۱، ص۹، تهران، ۱۳۵۲ش · ج۱، ص۲۴۳، به کوشش خانبابا بیانی، تهران، ۱۳۵۰ش · The Economic History of Iran ۱۸۰۰، ۱۹۱۴، ed Ch Issawi، ج۱، ص۲۱، Chicago/London، ۱۹۷۱